حسابرسی انواع گوناگون دارد و مهمترین آنها عبارتند از:
1. حسابرسی صورتهای مالی،
2. حسابرسی رعایت،
3. حسابرسی عملیاتی و
4. حسابرسی قانونی.
این حسابرسیها توسط حسابرسان مستقل، حسابرسان داخلی یا حسابرسان دولتی قابل اجرا است و شرح مختصر هر کدام در ادامه بحث ارائه میشود.
حسابرسی صورتهای مالی
هر گاه از حسابرسی بدون قید و شرط اضافی یاد شود، منظور همان «حسابرسی صورتهای مالی» یا به اختصار «حسابرسی مالی» است. هدف اصلی این حسابرسی اعتباردهی به صورتهای مالی است. منظور از اعتباردهی، اظهار عقیده یا قضاوت شخص یا اشخاص مستقل و ذیصلاح نسبت به مطابقت تمامی جنبههای با اهمیت ادعاهای منعکس در صورتهای مالی با معیارهای تعیین شده یعنی اصول حسابداری است. البته چنین اظهار نظر یا قضاوتی باید مبتنی بر شواهد معتبر و کافی باشد.
حسابرسی رعایت
مقصود از حسابرسی رعایت، تعیین میزان رعایت احکام، سیاستها، پیمانها، قوانین و مقررات دولتی و کنترلهای داخلی توسط شرکتهای مورد رسیدگی است. برای مثال، شرکتها میتوانند تعیین میزان رعایت احکام و سیاستهای داخلی توسط بخشهای مختلف سازمان را از حسابرسان خود درخواست نمایند. مثال دیگر، حسابرسی اظهارنامههای مالیاتی اشخاص یا شرکتها توسط ممیزان وزارت امور اقتصادی و دارایی جهت تعیین میزان رعایت قانون مالیاتها است.
حسابرسی عملیاتی
تعریف حسابرسی عملیاتی از دیدگاه کمیتهٔ ویژهٔ حسابرسی عملیاتی و مدیریت (وابسته به انجمن حسابداران رسمی آمریکا) البته با اندکی دخل و تصرف به شرح زیر است:
حسابرسی عملیاتی عبارت است از بررسی بسامان فعالیتهای سازمان یا بخش معینی از آن در ارتباط با اهداف تعیین شده. هدف اصلی حسابرسی عملیاتی، ارزیابی رعایتِ «صرفة اقتصادی» هنگام تهیة منابع و ارزیابی «کارآیی» عملیات هنگام اسنفاده از منابع و «اثربخشیِ» عملیات برای نیل به اهداف از قبل تعیین شده، تشخیص فرصتهای بهبود عملیات و ارائة پیشنهادهای اصلاحی به مدیران سازمان ست.[۲]
ارزیابی صرفة اقتصادی، کارآیی و اثربخشی سیستم حسابداری کامپیوتری یک شرکت و ارائة پیشنهادهای اصلاحی، نمونهای از حسابرسی عملیاتی است. در این نوع از حسابرسی، معیار مورد استفاده برای ارزیابی ادعاهای مدیریت با معیار مورد نظر در حسابرسی صورتهای مالی متفاوت است. به همین دلیل در مقایسه با حسابرسی صورتهای مالی و حسابرسی رعایت، حسابرسی عملیاتی با مسایل و چالشهای دیگری نیز مواجه است؛ زیرا در این زمینه حسابرسان باید به شناسایی یا تعریف اهداف و معیارهای قابل اندازه گیری بپردازند تا بتوانند به کمک آن اثربخشی و کارآیی عملیات را ارزیابی کنند.
حسابرسی قانونی
در سالهای اخیر، دعوت از حسابرسان برای ارائه خدمات «حسابرسی قانونی» (Forensic Audit) به ویژه هنگام بروز اختلافات مالی، گسترش فزایندهای یافته است. حسابرسی قانونی در واقع مشابه خدمت پزشکان در امر «پزشکی قانونی» است. برخی از مواردی که اجرای حسابرسی قانونی میتواند ضرورت یابد به شرح زیر است:
1. تقلبهای تجاری یا کارکنان شرکتها؛
2. خسارتهای تجاری – اقتصادی؛
3. اختلاف بین سهامداران یا شرکا؛
4. اختلافات زناشویی.
انواع حسابرسان
حسابرسان را بر اساس موقعیت شغلی آنها میتوان به انواع زیر تقسیم کرد:
1. حسابرسان مستقل،
2. حسابرسان داخلی،
3. حسابرسان دولتی.
معرفی مختصر هر یک از انواع حسابرسان در ادامه ارائه میشود.
حسابرسان مستقل
حسابرسی مستقل توسط حسابرسانی اجرا میشود که مستقل از سازمانی هستند که ادعاها و یا گزارشهای آن مورد حسابرسی قرار میگیرد. حسابرسان مستقل، خدمات حسابرسی خود را در قالب قرارداد ارائه میدهند. گر چه حسابرسان مستقل میتوانند انواع مختلف حسابرسی را که در بخش قبلی ذکر شد، اجرا کنند؛ اما حسابرسی صورتهای مالی، بخش عمدهٔ فعالیت این گروه از حسابرسان را تشکیل میدهد.
حسابرسان داخلی
حسابرسی داخلی طبق بیانیهٔ حرفهایی انجمن حسابرسان داخلی بدین صورت تعریف شده است: حسابرسی داخلی، واحد ارزیابی مستقلی است که جهت آزمون و ارزیابی فعالیتهای سازمان در داخل سازمان ایجاد میشود. گر چه حسابرسان داخلی در استخدام سازمان هستند اما باید مستقل از دوایر مورد رسیدگی باشند که از آن به عنوان استقلال سازمانی یاد میشود. به همین دلیل این گروه از حسابرسان در بسیاری از شرکتها به طور مستقیم به کمیتهٔ حسابرسی و یا هیأت مدیرهٔ شرکت گزارش میدهند[۳].
حسابرسان دولتی
استانداردهای حسابرسی
استانداردهای حسابرسی، معیاری برای سنجش کیفیّت کار حسابرسان است. انجمن حسابداران رسمی آمریکا برای نخستین بار در سال ۱۹۴۷، استانداردهای ده گانهٔ حسابرسی را معرفی نمود. این استانداردها تاکنون جهت انطباق با تغییرات محیط حسابرسی، تعدیل و تغییر یافتهاند. استانداردهای حسابرسی همراه با طبقهبندی آنها در سه گروه ۱) استانداردهای عمومی، ۲) استانداردهای عملیات (رسیدگی) و ۳) استانداردهای گزارشگری به شرح زیر هستند:
استانداردهای عمومی
1. رسیدگی باید توسط شخص یا اشخاصی اجرا شود که دارای صلاحیت و آموزش فنی کافی به عنوان حسابرس باشند.
2. حسابرس یا حسابرسان باید استقلال رأی خود را در تمام موارد مربوط به حسابرسی حفظ کنند.
3. در رسیدگی و تهیه گزارش باید مراقبت حرفهای لازم به عمل آید.
استانداردهای عملیات (رسیدگی)
1. عملیات حسابرسی باید به میزان کافی برنامهریزی شود و در صورت وجود کارکنان، بر کار آنان به گونهای مناسب نظارت شود.
2. برای برنامهریزی حسابرسی و تعیین نوع، زمان و میزان آزمونها باید شناختی کافی از ساختار کنترل داخلی کسب گردد.
3. شواهد کافی و مناسب باید از راه بازرسی، مشاهده، پرس و جو و دریافت تأییدیه کسب شود تا مبنایی معقول برای اظهارنظر نسبت به صورتهای مالی مورد رسیدگی باشد.
استانداردهای گزارشگری
1. گزارش باید تصریح کند که صورتهای مالی، طبق اصول حسابداری تهیه شده است یا خیر.
2. گزارش باید شرایطی را مشخص سازد که در آن چنین اصولی در دورهٔ جاری نسبت به دورهٔ قبل، بهطور یکنواخت رعایت نشده است.
3. اطلاعات افشا شده در صورتهای مالی بهطور منطقی کافی تلقی میشود مگر آن که خلاف آن در گزارش بیان شود.
4. گزارش باید یا حاوی یک اظهارنظر دربارهٔ صورتهای مالی بهطور کلی، یا بیانگر این باشد که نظری نمیتواند اظهار شود. هنگامی که نظر کلی نتواند اظهار شود، دلایل آن باید بیان گردد. در تمام مواردی که نام حسابرس به نحوی با صورتهای مالی ارتباط مییابد، گزارش باید بهطور صریح بیانگر ویژگی هر گونه رسیدگی حسابرس و میزان مسئولیتی باشد که او بر عهده میگیرد.
البته مراجع حرفهای هر کشوری تفسیرهایی بر این استانداردهای دهگانه مینویسند که به آن بیانیههای تفسیری استانداردهای حسابرسی گفته میشود. در کشور ما نیز سازمان حسابرسی طبق قانون تشکیل آن، مسئول تدوین این بیانیهها است.
