گزارشهای حسابداری صنعتی و روش تهیه آنها
همانطور که از گذشته بخاطر دارید، استفاده کنندگان از گزارشهای حسابداری دو دسته می باشند:
الف) استفاده کنندگان درون سازمانی
ب) استفاده کنندگان برون سازمانی
که هدف از تهیه گزارشهای حسابداری برای این دو گروه، تحقق دو هدف زیر می باشد:
1- امکان بررسی توانایی و نکات ضعف مؤسسات با توجه به تجزیه و تحلیل عملکرد و فعالیتهای مؤسسات و شرکتها
2- برنامه ریزی و کنترل فعالیتها با توجه به اطلاعات کسب شده از گزارشات مالی گذشته
بنابراین مؤسسات تولیدی نیز دو گروه گزارش تهیه می کنند:
1- گزارشهای درون سازمانی
2- گزارشهای برون سازمانی
1- گزارشات درون سازمانی
گزارشهای درون سازمانی که بطور کلی مورد استفاده مدیران جهت برنامه ریزی، کنترل و نظارت و تصمیم گیری تهیه می شوند.
2- گزارشهای برون سازمانی
گزارشهای برون سازمانی که مورد استفاده کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی خارج از سازمان می باشد نمونه بارز این استفاده کنندگان سرمایه گذاران، بورس اوراق بهادار، دولت، بانکها، حسابرسان و غیره می تواند باشد.
انواع گزارشهای درون سازمانی و برون سازمانی کدامند و توسط چه واحدهایی تهیه می شوند:
گزارشهای درون سازمانی در مؤسسات تولیدی توسط واحد حسابداری بهای تمام شده تهیه می گردد و معمولاً هرماه این گزارشها براساس نیاز مدیران تهیه می شوند تا در اختیار آنها قرار گیرد.
عمده ترین گزارشهای درون سازمانی در مؤسسات تولیدی به صورت زیر می تواند باشد.
1- گزارش مصرف مواد 2- گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده
3- گزارش اوقات تلف شده 4- گزارش کالای در جریان ساخت
5- گزارش ضایعات 6- گزارش خرید مواد
7- گزارش فروش 8- سایر گزارشات مورد استفاده مدیریت
گزارشهای برون سازمانی در مؤسسات تولیدی توسط دایره حسابداری تهیه می شود. این گزارشها با توجه به اینکه مورد استفاده اشخاص حقیقی و حقوقی همچون دولت، بانکها، سرمایه گذاران و ... که قبلاً توضیح داده شدند می باشند باید براساس استانداردهای حسابداری و اصول پذیرفته شده حسابداری تهیه گردند تا قابلیت مقایسه داشته و قابل اتکاء باشند. عمده ترین این گزارشها به صورت زیر می باشند.
1- گزارش بهای تمام شده کالای فروش رفته 2- گزارش سود و زیان
3- ترازنامه 4- گردش جریانات نقدی
5- گزارش تقسیم سود
قبل از اینکه در مورد نحوه تهیه صورت سود و زیان در موسسات تولیدی مطلبی عنوان گردد، ابتدا باید بصورت خلاصه و جهت یادآوری آنچه که در اصول حسابداری 1 فراگرفته ایم، صورت سود و زیان در موسسات خدماتی و بازرگانی بیان شود و درادامه نحوه تهیه صورت سود و زیان در موسسات تولیدی بیان می گردد:
صورت سود وزیان[1] در شرکت های خدماتی
همانطوری که بیان شد شرکت های خدماتی از محل ارائه خدمات ،کسب درآمد می کنند و در جهت ارائه خدمات ،یک سری هزینه را متحمل می شوند که تفاضل درآمدها وهزینه های آنها ،سود(زیان) عملیاتی شرکت را بدست می دهد. شکل کلی صورت سود وزیان این گونه شرکت ها به شرح زیر است:
شرکت خدماتی ........
صورت سود و زیان
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
...
ریال ریال
درآمد حاصل از ارائه خدمات ........
(کسر شود)؛هزینه ها:
هزینه حقوق ودستمزد .........
هزینه آب وبرق وتلفن .........
هزینه اجاره .........
هزینه بیمه .........
هزینه آگهی وتبلیغات .........
هزینه استهلاک .........
جمع هزینه ها (........)
سود عملیاتی قبل از مالیات ..........
چنانچه شرکت خدماتی سیستم بها یابی داشته باشد صورت سود و زیان آن به شکل صفحه بعد ارائه می شود. سیستم حسابداری صنعتی این امکان را به شرکت می دهد که بهای انجام هر یک از خدمات خاص را جداگانه اندازه گیری نموده و با درآمد حاصل از آن مقایسه نماید. این کار به مدیریت این امکان را خواهد داد که در مورد ادامه ارائه یک خدمت خاص ،توقف یا توسعه آن با آگاهی بیشتر تصمیم بگیرد. برای مثال یک شرکت مسافربری ممکن است برای سرویس های خود در یک مسیر خاص ، متضرر شود اما فقدان اطلاعات بهای انجام این سرویس ،امکان تصمیم گیری صحیح در مورد چنین خدماتی را از مدیریت خواهد گرفت واین جاست که حسابداری صنعتی می تواند یکی از خدمات خود را به مدیریت ارائه دهد وآن تعیین بهای انجام یا ارائه خدمات و فعالیت ها به تفکیک و به نحوه صحیح و دقیق می باشد.
شرکت خدماتی ........
صورت سود و زیان
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
... ريال ريال
درآمد حاصل از ارائه خدمات ..........
(کسر شود)؛
بهای تمام شده خدمات ارائه شده )........(
سود ناخالص حاصل از ارائه خدمات ...........
(کسر شود)؛هزینه های عملیاتی
هزینه آب وبرق ..........
هزینه اجاره ..........
هزینه حقوق ..........
جمع هزینه ها: )............(
سود عملیاتی قبل از مالیات ..........
صورت سود وزیان در شرکت های بازرگانی
در شرکت های بازرگانی،کالا یا کالاهایی خریداری ومجددا به فروش می رسند که در اثر تفاوت بهای خرید وبهای فروش ، سودی عاید شرکت می شود که آن را سود ناخالص می گویند. اگر از سود ناخالص، هزینه های عملیاتی کسر گردد سود عملیاتی قبل از مالیات بدست می آید.
اما این سوال پیش می آید که (بهای تمام شده کالای فروش رفته ) چگونه بدست می آید؟ نحوه بدست آمدن بهای تمام شده کالای فروش رفته متأثر از سیستم ثبت موجودی های کالا می باشد. در سیستم ثبت دائمی ، متعاقب هر فروشی که ثبت می شود، ثبت بدهکار شدن حساب بهای تمام شده کالای فروش رفته و بستانکار شدن موجودی کالا انجام می شود، بنابراین بهای تمام شده کالای فروش رفته در سیستم ثبت دائمی موجودی کالا ،یک رقم آماده است که در حسابی تحت همین عنوان، انباشت می شود. اما در سیستم ثبت ادواری ، بهای تمام شده کالای فروش رفته در پایان دوره و از طریق تهیه صورتی تحت عنوان (صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته ) بدست می آید. شکل کلی این صورت به فرم زیر است:
شرکت بازرگانی ........
صورت سود و زیان
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
...
ريال ريال
فروش خالص .........
(کسر شود)؛بهای تمام شده کالای فروش رفته (.........)
سود ناخالص .........
(کسر شود)؛هزینه های عملیاتی
هزینه توزیع وفروش .........
هزینه های اداری وتشکیلاتی .........
جمع هزینه ها: (.........)
سود عملیاتی قبل از مالیات .........
شرکت بازرگانی ........
صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
...
ريال ریال ريال
موجودی کالای اول دوره ...........
اضافه می شود:
خرید ناخالص .......
کسر می شود:
برگشت خرید و تخفیفات (........)
تخفیفات نقدی خرید (........)
= خرید خالص ...........
اضافه می شود: هزینه مستقیم خرید ...........
= قیمت تمام شده کالای خریداری شده ............
قیمت تمام شده مواد آماده برای فروش ............
(کسر شود)؛موجودی کالای آخر دوره (..........)
مساوی است با:
بهای تمام شده کالای فروش رفته .............
صورت سود و زیان در شرکت های تولیدی
صورت سود و زیان در شرکت های تولیدی تقریباً مشابه شرکت های بازرگانی و به شکل ذیل می باشد:
شرکت تولیدی ........
صورت سود و زیان
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
...
ريال ريال
فروش خالص ...........
(کسر شود)؛ بهای ساخت کالای فروش رفته (..........)
سود ناخالص .............
(کسر شود)؛هزینه عملیاتی
هزینه های توزیع و فروش .........
هزینه های اداری و تشکیلاتی .........
جمع: (..........)
سود عملیاتی قبل از مالیات ...........
هرچند صورت سود و زیان این شرکت ها با شرکت های بازرگانی مشابه است اما یک تفاوت محتوایی با هم دارند وآن نحوه محاسبه بهای تمام شده کالای فروش رفته است. در شرکت های بازرگانی ،کالاهایی که فروش می رود کالاهای خریداری شده توسط شرکت می باشند. شکل صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته در یک شرکت تولیدی به شرح زیر است:
شرکت تولیدی ......
صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته[2]
برای سال مالی منتهی به 29 اسفند 1404
...
ريال
موجودی کالای تکمیل شده اول دوره ........
اضافه می شود: بهای ساخت کالای تکمیل شده طی دوره ........
بهای ساخت کالای آماده برای فروش ........
(کسر شود)؛موجودی کالای تکمیل شده آخر دوره (.......)
بهای ساخت کالای فروش رفته ..........
در شرکت های بازرگانی در هنگام تهیه صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته، عنوان موجودی های اول وآخر دوره، مربوط به موجودی کالاست اما در شرکت های تولیدی این عنوان، موجودی کالای تکمیل شده است چون در شرکت های تولیدی موجودی های کالا، محدود به موجودی کالای تکمیل شده نیست. کالای در جریان ساخت ومواد اولیه، انواع دیگر موجودی های کالا هستند که در شرکت های تولیدی وجود دارد. در شرکت های تولیدی عملاً موجودی کالا شامل انواع زیر است:
الف)کالای تکمیل شده، ب) کالای در جریان ساخت، ج)مواد اولیه (مستقیم غیر مستقیم)
الف) کالای تکمیل شده
کالاهایی است که فرایند تولید را طی نموده ومسئولیت آنها از واحد تولید کننده به واحد تحویل گیرنده (مثلا انبار محصول) انتقال یافته است. در شرکت های تولیدی به طور معمول و متعارف این نوع خاص از موجودی ها هستند که به فروش می رسند. در بسیاری از متون حسابداری صنعتی به جای کالای تکمیل شده، از عبارت کالای ساخته شده استفاده می شود ولی به نظر می آید این عنوان صحیح نیست زیرا به کالاهای در جریان ساخت هم می توان عنوان ساخته شده را لقب داد درصورتی که تماماً تکمیل نشده اند. حساسیتی که روی عناوین وجود دارد از این لحاظ است که استفاده از عبارات غیر دقیق از قابلیت درک مطالب وتداعی آن برای خواننده می کاهد.
ب) کالای در جریان ساخت
این کالاها که در برخی متون تحت عنوان (کار در جریان ساخت) از آنها نام برده می شود، کالاهایی هستند که در فرایند تولید قرار دارند وهنوز این فرایند را بطور کامل طی نکرده یا مسئولیت آنها از واحد تولید کننده به واحد تحویل گیرنده ،انتقال نیافته است(کالاهایی که فرایند تولید را بطور کامل طی کرده اما از خط تولید به انبار انتقال نیافته اند ، همچنان کالای در جریان ساخت تلقی می شوند).
معمولا کالای در جریان تا زمانی که تکمیل نشوند به فروش نمی رسند بنابراین در صورت بهای تمام شده کالای فروش رفته آورده نمی شوند.
