واحدهای تجاری به دلایل مختلف سهام خود را بازخرید می نمایند. سهام صادر شده، هر شرکت سهامی که رد اختیار سهامداران باشد «سهام منتشر شده» خوانده شده، و هر شرکت سهامی که سهام «منتشر شده» خود را از طریق بورس اوراق بهادار و یا به طور مستقیم از سهامداران شرکت خریداری نماید «سهام خزانه» نامیده می شود. وقتی واحدهای تجاری سهام خود را بازخرید می نمایند، ممکن است برای صدور مجدد یا ابطال در آینده تصمیم گیری نمایند. طبق ماده 198 قانون تجارت ایران «خرید سهام توسط همان شرکت ممنوع می باشد». در قوانین برخی از کشورها، بازخرید سهام در شرایط خاص مجاز شناخته شده است، هرگاه واحد تجاری، سهام خود را بازخرید نماید، و چنانچه سهام بازخرید شده، باطل گردد، تعداد سهام منتشر شده کاهش یافته، و در مواردی اگر، اهداف شرکت مبتنی بر این باشد، که آنرا مجدداً صادر و به فروش برساند، در این حالت تعداد سهام واحد تجاری افزایش می یابد، فروش سهام به سهامداران و بازخرید مجدد آن به عنوان یک مبادله به مشتریان خارج از واحد تجاری تلقی نشده، سود یا زیان شناسایی نمی شود، زیرا صدور یا تحصیل سهام به وسیله شرکت نیز یک مبادله سرمایه ای بین شرکت سهامی و صاحبان آن می باشد.
دلایل عمده ای که ممکن است شرکتها اقدام به بازخرید سهام نمایند، به قرار زیر می باشد:
1- ایجاد بازار خرید و فروش سهام شرکت
2- حمایت از بازار قیمت سهام.
3- بهبود سود هر سهم از طریق کاهش تعداد سهام منتشر شده.
4- بازخرید سهام جهت تبدیل به سایر اوراق بهادار.
5- سرمایه گذاری وجوه نقد اضافی (به طور موقت)
6- اهدا سهام از طریق سهامداران به شرکت خود.
7- کاهش دامنه فعالیت واحد تجاری.
8- استفاده از سهام خزانه به منظور انتشار سود سهمی.
در مواردیکه، واحد تجاری تعدادی از سهام خود را بازخرید می نماید، نباید به عنوان کاهش سرمایه قانونی تلقی گردد، زیرا، زمانی که بخشی از دارایی های واحد تجاری برای تحصیل مجدد سهام پرداخت می شود، به منظور حمایت قانونی از بستانکاران شرکت نباید مبلغ پرداختی به سهامداران بیش از سرمایه قانونی گردد. بدیهی است، شرکت سهامی فقط بخشی از دارایی های خود را که حداکثر معادل سود انباشته است، می تواند بین سهامداران توزیع نماید. بدین ترتیب، از محل سرمایه قانونی شرکت نمی توان مبلغی از دارایی های واحد تجاری را توزیع نمود. چنانچه در مواردی، بازخرید سهام موجب کاهش حقوق صاحبان سهام به مبلغی کمتر از سرمایه قانونی گردد، واحد تجاری حق بازخرید سهام خود را ندارد.
ویژگی های سهام خزانه
1- سهام خزانه به عنوان یک دارایی تلقی نمی شود زیرا یک واحد تجاری نمی تواند مالک منافع خود باشد، و به عنوان کاهنده حقوق صاحبان سهام در ترازنامه گزارش می گردد.
2- به سهام خزانه هیچ گونه حقوق و امتیازی تعلق نمی گیرد:
- سهام خزانه بدون حق رأی می باشد.
- به سهام خزانه در زمان انحلال شرکت سهامی هیچ گونه سهمی تعلق نمی گیرد.
- سهام خزانه تجزیه نمی شود.
- سود سهام نقدی به سهام خزانه تعلق نمی گیرد.
- سهام خزانه نمی تواند به وجوه نقد جهت پرداخت به بستانکاران شرکت تبدیل گردد.
- حق تقدم سهام به سهام خزانه تعلق نمی گیرد.
- سهام خزانه مشابه سهام منتشر نشده شرکت می باشد.
- سهام خزانه تعداد سهام مجاز را برای صدور کاهش نمی دهد، و فقط تعداد سهام منتشر شده که در اختیار می باشد را کاهش داده و در مواردیکه سهام خزانه جهت ابطال بازخرید شود، تعداد سهام منتشر شده کاهش می یابد.
* به طور کلی تعلق امتیاز به سهام خزانه بستگی به قوانین هر کشوری دارد. در برخی از کشورها امتیازات خاصی از جمله تجزیه سهام و سود سهمی نیز به سهام خزانه تعلق می گیرد.
حسابداری سهام خزانه
در مواردی که، سهام به ارزش اسمی یا ارزش تعیین شده بازخرید، و سپس ابطال گردد، سهام عادی بدهکار و وجوه نقد بستانکار می گردد. اگر بهای خرید سهام بیش از ارزش اسمی یا ارزش تعیین شده باشد، این مبلغ بستگی به میزان مبالغ پرداخت شده قبلی همان طبقه از سهامی که در هنگام صدور اولیه سهام پرداخت شده، دارد. به طور کلی مبالغ اضافی ممکن است: 1) به حساب صرف سهام همان طبقه از سهام که توسط صاحبان سهام هنگام صدور اولیه پرداخت شده، منظور گردد. 2) بین سرمایه پرداخت شده و سود انباشته تخصیص می یابد و یا 3) تماماً به سود انباشته منظور شود. روش دیگر اینکه تمام مازاد به حساب سود انباشته منظور گردد.
در مواردیکه بهای خرید سهام کمتر از ارزش اسمی یا ارزش تعیین شده باشد، در این گونه موارد، تفاوت به حساب سرمایه پرداخت شده حاصل از مبادلات بازخرید سهام منظور می شود.
روش حسابداری سهام خزانه
1- روش بهای تمام شده
در این روش مبادلات مربوط به سهام خزانه به عنوان یک مبادله یگانه تلقی شده، تحصیل مجدد سهام به عنوان رویدادی مجزا از صدور سهام مجدد تلقی نمی شود و چنانچه در مواردی، واحد تجاری بنا به دلایلی سهام خود را بازخرید و در زمانی مناسب مجدداً آنرا بفروشد، نظیر دو قسمت از یک مبادله، در زمان خرید به بهای تمام شده تحصیل به «حساب سهام خزانه» بدهکار، و در زمان فروش، به بهای تمام شده تحصیل، بستانکار می شود. بازخرید سهام به طور موقت حقوق صاحبان سهام را کاهش داده، و صدور مجدد آن، حقوق صاحبان سهام را افزایش می دهد. چنانچه، سهام خزانه با قیمت هایی متفاوت خریداری شود، بهای تمام شده سهام خریداری شده را می توان بر مبنای یکی از چند فرض مربوط به جریان هزینه (نظیر میانگین قیمت، اولین صادره از اولین وارده، ...) اندازه گیری، و در زمان فروش مجدد، حساب سهام خزانه بستانکار می شود. اگر سهام خزانه بیش از بهای خرید (بهای تمام شده) فروخته شود، مازاد بیانگر افزایش صرف سهام حاصل از مبادلات سهام خزانه بوده و در طبقه بندی حقوق صاحبان سهام تأثیری در سرمایه قانونی شرکت ندارد، و سرمایه قانونی بدون تغییر باقی می ماند. چنانچه سهام خزانه با قیمتی کمتر از بهای خرید (بهای تمام شده تحصیل) فروخته شود، مازاد بهای خرید بر فروش، بیانگر بازپرداخت سرمایه است و باید به حساب صرف همان طبقه از سهام منظور شده و در صورت کسری، از سود انباشته کسر می گردد.
2- روش ارزش اسمی
این روش به عنوان یک رویکرد «مبادله دوگانه» یعنی دو مبادله مستقل و غیرمرتبط تلقی می شود، زیرا در این روش بازخرید سهام از سهامداران خود شرکت، به عنوان کناره گیری یک گروه از سهامداران و انقباض در سرمایه شرکت شناخته می شود. همین طور فروش یا انتشار مجدد سهام خزانه در این رویکرد ورود یک گروه جدید از سهامداران تلقی می گردد، در زمان خرید، سهام تحصیل شده، به حساب سهام خزانه به ارزش اسمی (یا تعیین شده) بدهکار می شود. در مواردیکه بهای تمام شده تحصیل سهام خزانه بیش از قیمت اولیه سهام منتشر شده باشد، هرنوع مبالغ اضافی پرداخت شده نسبت به ارزش اسمی به میزان لازم که در هنگام انتشار سهام در بستانکار حساب صرف سهام منظور شده، این حساب بدهکار، تا مبلغ صرف به صفر تقلیل یافته، و هر نوع مازاد صفر پرداختی برای تحصیل سهام خزانه به حساب «سرمایه پرداخت شده حاصل از مبادلات سهام خزانه» منظور می شود، و سرانجام مانده بدهکار باقی مانده به حساب سود (زیان) انباشته منتقل خواهد شد.
در صورتیکه مبلغ پرداختی بابت بازخرید سهام کمتر از قیمت تمام شده سهام منتشر شده اولیه باشد، حساب سهام خزانه به ارزش اسمی بدهکار، تفاوت نسبت به ارزش اسمی به میزان لازم که در هنگام انتشار سهام اولیه در بستانکار حساب صرف منظور شده، این حساب بدهکار شده، تا مبلغ صرف به صفر تقلیل یابد؛ هر نوع تفاوت به میزان مانده بستانکار حساب «سرمایه پرداخت شده حاصل از مبادلات سهام خزانه» این حساب بدهکار، و مابقی به حساب سود انباشته بدهکار خواهد شد.
نکته: در صورتی که سهام در زمان انتشار اولیه به کسر فروخته شده باشد، در هنگام بازخرید، کسر ایجاد شده، از حسابها حذف می گردد.
فروش سهام خزانه همانند صدور سهام جدید صورت می گیرد، سهام خزانه فروخته شده به ارزش اسمی بستانکار، علاوه بر این، هر نوع مازاد دریافتی نسبت به ارزش اسمی سهام به حساب صرف سهام بستانکار می گردد.
بدیهی است که شرکت سهامی بر اثر مبادلات سرمایه نمی تواند سود یا زیانی شناسایی نماید. لازم به یادآوری است که مبادلات سهام خزانه هرگز نمی تواند منجر به افزایش مانده حساب سود انباشته گردد، گرچه ممکن است در این گونه مبادلات مانده این حساب کاهش یابد.
اهداء سهام خزانه
گاهی اوقات به علت نیاز واحد تجاری به نقدینگی، سهامداران بخشی از سهام در مالکیت خود را به شرکت جهت فروش مجدد برای تأمین نقدینگی در اختیار قرار داده، در چنین حالتی ثبت حسابداری در دفاتر ضرورتی ندارد، صرفاً واگذاری سهام به شرکت در یادداشتهای ضمیمه صورتهای مالی افشاء می شود.
نحوه ثبت فروش سهام خزانه اهدایی در دفاتر: وجوه نقد، بدهکار، سرمایه اهدایی، بستانکار می شود.
شایان ذکر است که فروش سهام خزانه اهدایی بدون شناسایی ارزش اسمی سهام بوده و کل مبلغ دریافتی به حساب سهام اهدایی بستانکار می شود. جایگاه سرمایه اهدایی در بخش حقوقی صاحبان سهام بعد از حساب سهام عادی و صرف سهام قبل از جمع سرمایه پرداخت شده در ترازنامه منعکس می شود.
حسابداری ابطال سهام خزانه
افزایش سرمایه به هر طریق موجب بهبود موقعیت طلبکاران شرکت و کاهش سرمایه (حقوق صاحبان سهام)، موقعیت صاحبان بدهی را به مخاطره می اندازد. هر نوع کاهش در تعداد سهام منتشر شده باید به تصویب هیئت مدیره و مجمع عمومی سهامداران برسد. کاهش سرمایه از طریق ابطال سهام خزانه بستگی به روش حسابداری سهام خزانه دارد. چنانچه روش بهای تمام شده برای حسابداری سهام خزانه مورد استفاده قرار گرفته باشد، و بهای تمام شده سهام خزانه کمتر از سهام منتشر شده اولیه باشد، تفاوت به حساب «سرمایه پرداخت شده حاصل از ابطال سهام» بستانکار می شود. اگر سهام خزانه تحصیل شده بیش از قیمت سهام منتشر شده اولیه باشد، تفاوت به بدهکار حساب «سرمایه پرداخت شده حاصل از ابطال سهام» ثبت می شود. چنانچه مانده این حساب نتواند کل مبالغ بدهکار را پوشش دهد، باقی مانده در بدهکار حساب سود انباشته منظور می شود. در مواردی اگر حسابداری سهام خزانه از طریق ارزش اسمی صورت گرفته باشد، سهام خزانه باطل شده به ارزش اسمی بستانکار و سهام عادی (ممتاز) به ارزش اسمی بدهکار می شود.
منبع:
حسن همتی-میانه 2
