شرکت های سهامی سازمان و حقوق صاحبان سهام
شرکت سهامی شرکتی است که سرمایه آن به سهام تقسیم می شود. مسئولیت صاحبان سهام محدود به مبلغ اسمی آن هاست. به موجب قانون تجارت، شرکت سهامی به دو نوع تقسیم می شود:
1.شرکت هایی که موسسان آن ها قسمتی از سرمایه را با فروش سهام به مردم تأمین می کنند؛ این شرکت ها را شرکت های سهامی عام گویند.
2.شرکت هایی که منحصرا موسسان تمام سرمایه آن را در موقع تأسیس تأمین می کنند؛ این شرکت ها را شرکت های سهامی خاص گویند.
محدودیت مسئولیت سهامداران به میزان سهام، تجمع سرمایه های کوچک، سهولت نقل و انتقال سهام، استمرار موجودیت و تعیین هیئت مدیره از مزایای مهم شرکت های سهامی است. مالیات بر درآمد شرکت های سهامی، و رعایت مقررات بیش تر نیز از معایب شرکت های سهامی است.
قانون تجارت روابط حقوقی بین سهامداران را تعیین می کند و بر پایه آن برای تأسیس شرکت های سهامی اساسنامه ای تنظیم و به اداره ثبت شرکت ها تسلیم می شود. مراحل مختلف تأسیس شرکت های سهامی هزینه هایی در بر دارد که هزینه های تأسیس نام دارد و یک دارایی است و با عنوان سایر دارایی ها در ترازنامه طبقه بندی می شود.
حق رای برای انتخاب هیئت مدیره، حق دریافت سهمی از سود شرکت، حق تقدم خرید سهام جدید شرکت سهامی و حق سهیم بودن در دارایی های شرکت در هنگام انحلال حقوق قانونی سهامداران است.
مجامع موسس یا عمومی صاحبان سهام هیئت مدیره را انتخاب می کند تا شرکت سهامی را اداره کند. هیئت مدیره در اولین جلسه خود از بین اعضای هیئت مدیره یک رئیس و یک نایب رئیس که باید شخص حقیقی باشند تعیین می کند. هیئت مدیره برای اداره امور شرکت اقلا یک شخص حقیقی را به مدیر عاملی تعیین می کند. مهمترین وظیفه هیئت مدیره و مدیر عامل حفظ منافع صاحبان سهام است. هیئت مدیره برای انجام وظایف محوله، سیاست های کلی و خط مشی های شرکت را تعیین می کند، کنترل داخلی مناسب بر سیستم های موجود شرکت را مستقر و اختیارات و مسئولیت های مدیران اجرایی و کارکنان را مشخص می کند.
سرمایه در ترازنامه موسسات تک مالکی و شرکت های تضامنی با عنوان حقوق صاحب(صاحبان) سرمایه و در ترازنامه شرکت های سهامی با عنوان حقوق صاحبان سهام طبقه بندی می شود. سرمایه گذاری سهامداران و مانده سود(زیان) انباشته دو منبع مهم تشکیل دهنده حقوق صاحبان سهام در شرکت های سهامی است. افزایش(کاهش) حقوق صاحبان سهام در شرکت های سهامی اغلب ناشی از نتایج فعالیت آن هاست که در حساب سود(زیان) انباشته نگهداری می شود. مانده حساب خلاصه سود و زیان در پایان سال مالی به حساب سود(زیان) انباشته منتقل می شود. مانده سود(زیان) انباشته در تاریخ ترازنامه نشان دهنده سود انباشته شرکت سهامی از تاریخ تأسیس، پس از کسر زیان های وارده و سود تقسیم شده بین سهامداران است. سود انباشته حقوق صاحبان سهام را افزایش و زیان انباشته را کاهش می دهد.
یکی از متداولترین روش های توزیع سود سهام بین سهامداران، پرداخت سود سهام به صورت نقد است که بنا به پیشنهاد هیئت مدیره و تصویب مجمع عمومی صاحبان سهام تعیین و بر اساس تعدد سهام هر یک از سهامداران به آنها پرداخت می شود. از آن جا که بین تصویب تقسیم سود در مجامع عمومی و پرداخت نقدی آن به صاحبان سهام فاصله زمانی وجود دارد(حداکثر 8ماه)، برای این رویداد مالی در دفاتر شرکت های سهامی دو ثبت جداگانه انجام می شود. در تاریخ تصویب تقسیم سود در مجامع عمومی حساب سود(زیان) انباشته بدهکار و حساب سود سهام پرداختنی بستانکار می شود و در تاریخ پرداخت سود سهام، سود سهام پرداختنی بدهکار و حساب وجوه نقد(صندوق) بستانکار می شود. حساب سود سهام پرداختنی بدهی جاری شرکت های سهامی است.
سهامداران در قبال وجه نقد و یا سایر دارایی ها سرمایه شرکت های سهامی را به صورت سهام سرمایه تأمین می کنند. سهام سرمایه شرکت های سهامی از اجزایی که سهم نام دارد تشکیل میشود. مبلغی که هنگام انتشار سهام بر روی هر یک از اوراق سهام درج می شود معرف ارزش قانونی هر سهم است که در اساسنامه شرکت های سهامی ذکر می شود و ارزش اسمی سهم نام دارد. حاصلضرب ارزش اسمی هر سهم در تعداد سهام شرکت سهامی نشان دهنده سهام سرمایه یاسرمایه قانونی است. هنگام انتشار وفروش سهام به ارزش اسمی در قبال وجه نقد، حساب وجوه نقد(صندوق) بدهکاروحساب سهام سرمایه بستانکار می شود.درصورتی که سهام شرکت سهامی به قیمتی بیشتراز ارزش اسمی فروخته شود،ما به التفاوت ارزش اسمی وقیمت فروش سهام به بستانکار حسابی به نام صرف سهام ثبت می شود.در صورتی که سهام شرکت سهامی به قیمتی کمتر از ارزش اسمی فروخته شود، ما به التفاوت ارزش اسمی و قیمت فروش سهام به بدهکار حسابی به نام کسر سهام ثبت می شود. به موجب قانون تجارت، انتشار سهام به کسر مجاز نیست. صرف و کسر سهام سود یا زیان شرکت سهامی نیست و بخشی از سرمایه گذاری صاحبان سهام در شرکت است که به ارزش اسمی سهام در ترازنامه افزوده می شود و جمع سرمایه پرداخت شده را نشان می دهد. به موجب قانون تجارت، انتشار سهام بدون ارزش اسمی جایز نیست.
در اساسنامه شرکت های سهامی انواع و تعداد سهامی که منتشر می کنند ذکر می شود. اکثر سهامی که شرکت های سهامی منتشر می کنند سهام عادی استو به موجب قانون تجارت سهم عادی قسمتی از سرمایه شرکت سهامی است که مشخص میزان مشارکت و تعهدات و منافع صاحب آن در شرکت سهامی است. در برخی موارد شرکت های سهامی سهام دیگری را که سهام ممتاز نام دارد نیز منتشر می کنند. سهام ممتاز قسمتی از مالکیت شرکت سهامی است که امتیازات خاصی نسب به سهام عادی است. سهام عادی حقوق باقیمانده سهامداران عادی را نسبت به دارایی های موسسه پس از پرداخت بدهی ها و تأدیه حقوق صاحبان سهام ممتاز در شرکت را نشان می دهد.
انتشار سهام عادی و ممتاز ممکن است به صرف یا کسر صورت گیرد. هنگامی که شرکت سهامی دو نوع سهام عادی و ممتاز را منتشر کند، سود(زیان) انباشته پس از جمع سرمایه پرداخت می شود و در انتهای قسمت حقوق صاحبان سهام در ترازنامه نشان داده می شود.
اولویت سهام ممتاز از نظر تقسیم سود، حق رای بیشتر نسبت به سهام عادی، اولویت در دریافت دارایی ها هنگام انحلال شرکت سهامی و سهام ممتاز قابل تبدیل به سهام عادی از ویژگی های سهام ممتاز است.
دارندگان سهام ممتاز نسبت به سهامداران عادی برای دریافت درصد ثابتی از سود شرکت سهامی اطمینان کامل دارند که معمولا به صورت درصدی از ارزش اسمی سهام ممتاز بر روی اوراق سهام ممتاز مشخص می شود و سود قبل از پرداخت به سهامداران عادی به سهامداران ممتاز تعلق می گیرد. مثلا، هنگام تقسیم سود در شرکت سهامی که سهام ممتاز 12% به ارزش اسمی 1000 ریال دارد به هر ورقه سهم ممتاز 120 ریال سود تضمین شده پرداخت می شود.
برای اطمینان بیش تر سهامداران ممتاز از نظر دریافت سود و تشویق خریداران این سهام ممکن است در اساسنامه شرکت های سهامی قید شود در صورتی که در یک یا چند سال مالی به علت زیان های وارده یا گسترش عملیات شرکت سود سهام پرداخت نشود، سود تضمین شده سهام ممتاز انباشته خواهد شد. این نوع سهام را سهام ممتاز با سود انباشته گویند. هنگامی که شرکت سهامی پس از یک یا چند سال مالی که سود تضمین شده سهام ممتاز یا سود انباشته را پرداخت نکرده است، قادر به پرداخت سود سهام بین سهامداران باشد، ابتدا باید سود سهام ممتاز انباشته که معوق مانده را پرداخت کند و در صورتی که سود باقی مانده ای وجود داشته باشد، بین سهامداران عادی توزیع شود. سود تضمین شده معوق سهام ممتاز در سال هایی که معوق بوده جزء بدهی های شرکت سهامی نیست ولی برای تصمیم گیری سرمایه گذاران لازم است که این موضوع به صورت یادداشت پیوست صورت های مالی افشا شود.
در برخی شرکت های سهامی ممکن است در اساسنامه قید شود که، علاوه بر سود تضمین شده، سهامداران ممتاز مشابه سهامداران عادی در باقی مانده سود نیز سهیم اند. این سهام را، سهام ممتاز با حق مشارکت در کل سود گویند. همچنین ممکن است به موجب اساسنامه شرکت های سهامی، سهام ممتاز هر دو امتیاز «با سود انباشته» و «حق مشارکت در کل سود» را توأما داشته باشد.
در ایران به موجب اساسنامه شرکت های سهامی در اغلب موارد سهامداران ممتاز در مقایسه با سهامداران عادی حق رای بیش تری دارند.
در صورت انحلال شرکت های سهامی، پس از پرداخت بدهی ها، ابتدا حقوق سهام ممتاز نسبت به دارایی های شرکت و سپس باقیمانده دارایی ها بین سهامداران عادی توزیع می شود.
در برخی کشورها ممکن است شرکت های سهامی سهام ممتاز تبدیل پذیر به سهام عادی منتشر کنند که از نظر سهامداران یکی از ویژگی های با اهمیت سهام ممتاز است.
در مواردی که شرکت های سهامی در مقابل تحصیل دارایی های غیر نقدی یا خدمات سهام منتشر می کنند، قیمت بازار خدمات یا دارایی های تحصیل شده مبنای اندازه گیری این رویداد مالی قرار می گیرد. در صورتی که ارزش بازار سهام شرکت مشخص باشد، ارزش بازار سهام مبنای اندازه گیری این رویداد مالی قرار خواهد گرفت. در ایران، به موجب قانون تجارت، مبنای اندازه گیری این قبیل رویداد مالی ارزیابی کارشناس رسمی دادگستری است.
پرداخت نقدی حداقل 35 درصد کل ارزش سهام ضروری است. در این موارد مابقی ارزش اسمی سهام در تعهد صاحبان سهام باقی خواهد ماند که به بدهکار حسابی به نام تعهد صاحبان سهام ثبت می شود. حساب تعهد صاحبان سهام حساب کاهنده حقوق صاحبان سهام است و سهامداران در مهلت تعیین شده این تعهد را پرداخت می کنند.
در مواردی که از طرف دولت برای حمایت و تشویق و انجام سیاست های خاص دارایی به شرکت سهامی اهدا می شود، حساب دارایی مربوطه به میزان ارزش بازار دارایی اهدایی بدهکار و سرمایه اهدا شده بستانکار می شود. سرمایه اهدا شده سود شرکت نیست و بخشی از سرمایه پرداخت شده را تشکیل می دهد.
ارزش دفتری معرف حقوق هر سهم عادی نسبت به خالص دارایی های شرکت سهامی است. ارزش دفتری سهام عادی در شرکت هایی که فقط سهام عادی منتشر می کننداز تقسیم جمع حقوق صاحبان سهام به جمع تعداد سهام عادی به دست می آید. در شرکت هایی که هر دو سهم عادی و ممتاز را منتشر می کنند برای محاسبه ارزش دفتری ابتدا ارزش اسمی سهام ممتاز و هر گونه سود تضمین شده معوق از جمع حقوق صاحبان سهام کسر می شود، سپس باقیمانده حقوق صاحبان سهام به تعداد سهام عادی تقسیم و ارزش دفتریهر سهم عادی تعیین می شود.
ارزش بازار سهام که با ارزش اسمی معمولا برابر نیست به عوامل مهم زیر بستگی دارد:
آ)توان سودآوری شرکت
ب)سیاست تقسیم سود و میزان سود هر سهم
ج)وضعیت مالی شرکت
د)چگونگی بازار سرمایه
ترازنامه شرکت های سهامی به استثنای قسمت سرمایه(حقوق صاحبان سهام)، مشابه ترازنامه موسسات تک مالکی و شرکت های تضامنی است.
منبع: اصول حسابداری 2
نوشته: یحیی حساس یگانه
