مبانی حسابداری
مبانی حسابداری ، انتخاب زمان شناسایی و ثبت درآمد ها و هزینه ها در دفاتر حسابداری است . انتخاب هر یک از روش های شناسایی و ثبت درآمدها و هزینه ها ، نوعی مبنای حسابداری محسوب می شود که حسب مورد در حسابداری موسسات بازرگانی و موسسات غیرانتفاعی مورد استفاده قرار می گیرد . در هر سازمان دولتی ، انتخاب مبنای حسابداری معمولا ً به عوامل متعددی مانند اهمیت انواع مختلف اطلاعات مالی و سودمندی آنها در رفع نیازهای محاسباتی و مدیریت ، سطح پیشرفت فن حسابداری ، تخصص مدیران و کارکنان مالی دولت و ماهیت برنامه ها و عملیات بستگی دارد .
حسابداری بر مبنای نقدی چیست ؟
در حسابداری نقدی (Cash Basis) صرفا ً معاملاتی که در برگیرنده دریافت و پرداخت وجه نقد می باشند در دفاتر منعکس می گردند ، بدون اینکه در طی دوره هیچگونه تلاشی برای ثبت صورت حساب ها یا مبالغ پرداخت نشده و مطالبات یا بدهی های شرکت صورت می گیرد . در این روش هدف اولیه از تهیه صورت های مالی ، ارائه اطلاعاتی درباره دریافت ها و پرداخت های وجه نقد سازمان ، طی دوره مالی مورد نظر می باشد.
این سیستم اغلب در سازمان های دولتی و واحدهایی که منابع ورودی آنها در قالب بودجه تخصیص یافته و عملا ً تفاوتی نیز بین درآمدهای نقدی و تعهدی وجود ندارد ، مورد استفاده قرار می گیرد . سیستم حسابداری نقدی فارغ از استقرار سیستم کنترل داخلی مناسب در انعکاس واقعی وضعیت مالی و نتایج عملکرد است ، زیرا بخش عمده ای از دارایی ها و بدهی ها تا زمان دریافت یا پرداخت های نقدی در دفاتر و گزارش ها منعکس نمی گردد . به تبع عدم هوشمندی سیستم حسابداری نقدی ، در این سیستم اعمال مدیریت نقدینگی و مدیریت بر هزینه امکانپذیر نبوده و در نتیجه بکارگیری بهینه منابع در خدمت رسانی موثرتر با مانع جدی مواجه است . اشکالات ساختار سازمانی و عدم وجود یکپارچگی در وظایف واحدهای متنوع بخش مالی اعم از سیستم اجرایی ، کنترلی ، حسابرسی و بودجه ریزی نیز از مسائل و مشکلات قابل اعتنا در سیستم حسابداری نقدی است .
اشکالات و نارسایی های روش نقدی
• عدم امکان ارزیابی عملکرد مدیریت سازمان ها
• عدم انطباق روش مذکور با استانداردهای حسابداری
• عدم وجود نظام بودجه بندی جامع مبتنی بر فعالیت ها
• عدم امکان ثبت صحیح و کامل تهاترها و سرمایه گذاری های غیر نقدی
• عدم رعایت اصل تطابق درآمد و هزینه و عدم ثبت کامل مطالبات و تعهدات
• عدم وجود ارتباط منطقی بین منافع حاصل از به کارگیری دارایی ها و فعالیت های انجام شده با هزینه
• اشکالات ساختار سازمانی و عدم وجود یکپارچگی در وظایف واحدهای متنوع مالی ، اعم از سیستم های اجرایی ، کنترلی ، حسابرسی و بودجه ریزی .
• عدم هوشمندی سیستم مالی و در نتیجه عدم امکان اعمال مدیریت نقدینگی و مدیریت هزینه
• ممانعت از استقرار سیستم کنترل داخلی مناسب و عدم امکان انعکاس واقعی وضعیت مالی و نتایج عملکرد واحد ها ، بدلیل عدم انعکاس بخش عمده ای از دارایی ها و بدهی ها تا زمان دریافت یا پرداخت های نقدی در دفاتر و گزارش ها .
حسابداری بر مبنای تعهدی چیست ؟
در مبنای تعهدی (Accrual Basis) درآمدها در زمان انجام خدمات یا فروش کالا و هزینه ها نیز در زمان دریافت کالا یا خدمات و ایجاد تعهد در حساب ها منظور می شوند . صورتحساب عملکرد بر مبنای تعهدی ، موفقیت شرکت را در عملیات خود نشان می دهد لذا سود و زیان خالص در این مبنا ، نتیجه ترکیب درآمدهای کسب شده (صرف نظر از وجوه نقد دریافتی) و هزینه های تحمیل شده در طی دوره مالی (صرف نظر از وجوه نقد پرداختی) می باشد . حسابداری تعهدی اطلاعاتی در مورد دارائی ها و بدهی های یک سازمان و تغییرات آن فراهم می آورد که با حسابداری دریافت و پرداخت وجه نقد به هیج وجه قابل تامین نمی باشد . این روش تعداد بی شماری از دارائی ها ، بدهی ها ، معاملات و دیگر رویدادهای موثر برآنها را مورد شناسایی قرار می دهد . نهایت کار حسابداری تعهدی و ثمره غایی آن امکانپذیر ساختن «سنجش عملکرد سازمان ها ، بنگاه ها و موسسات تجاری است» که این کار را با شناسایی و اندازه گیری آثار مالی عملیات و معاملات و رویدادها در دوره تحقق آنها به انجام می رساند .
از جمله مزایای سیستم حسابداری تعهدی می توان به موارد ذیل اشاره نمود :
• ثبت درآمدها به طور کامل و بدون توجه به زمان وصول آنها
• مدیریت بر نحوه هزینه و جلوگیری از بروز بحران نقدینگی
• مدیریت بر دارائی ها اعم از اموال منقول و غیر منقول و موجودی های جنسی
• محاسبه قیمت تمام شده و امکان تجزیه و تحلیل هزینه ها
• ایجاد سیستم حسابداری و کنترلی دقیق برای استفاده بهینه از امکانات در اختیار
ارجحیت های روش حسابداری تعهدی بر روش نقدی
• قابلیت اعتماد مطلوب تر اطلاعات
• برخورداری از کارآیی و کیفیت مناسب تر و قابلیت فهم بهتر
• انعکاس اطلاعات مرتبط و مناسبتر برای تصمیم گیری های زمانی
• کارآیی بیشتر عناصر حسابداری در صورت های مالی تهیه شده
• قابلیت مقایسه بهتر صورت های مالی تهیه شده
در راستای اجرای تکالیف مقرر در ماده 49 برنامه چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و با توجه به تدوین و ابلاغ آیین نامه های مالی و معاملاتی جدید دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور و لزوم به کارگیری روش حسابداری تعهدی و ضرورت ساماندهی و تجانس بین فعالیت ها و لزوم رویکرد سیستمی و تعیین حدود اختیارات و تقسیم کار و مسئولیت در واحد امور مالی با ملحوظ نمودن ماهیت و شرایط خاص می پردازد .
دکتر کامران باقری لنکرانی ، وزیر بهداشت و درمان و آموزش پزشکی (وقت) ، در دومین روز از پنجاه و هشتمین اجلاس روسای دانشگاه ها و دانشکده های علوم پزشکی سراسر کشور در مشهد از روسای دانشگاه ها درخواست کرد که برنامه تبدیل حسابداری نقدی به حسابداری تعهدی را ارائه دهند و اظهار کرد :
در بیمارستان ها کنترل رقم درآمد وجود ندارد و این نقطه ضعفی است که موجب می شود در ارزیابی ، ملاک تشخیص درستی از درآمدهای حاصله در دست نباشد .
دکتر لاریجانی ، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران ، نیز در اولین گردهمایی حسابداران واحدهای تابعه دانشگاه علوم پزشکی تهران که در تاریخ 19/04/1387 برگزار شد ، دستیابی به روش ها و تکنیک های نوین را تحولی در نظام مالی دانشگاه و اظهار داشت :
با دسترسی به روش ها و تکنیک های نوین نگرشی متفاوت در عرصه پشتیبانی دانشگاه خواهیم داشت و بحث حسابداری تعهدی را به عنوان یک زیر ساخت اقتصاد جامع تعهدی در دانشگاه مطرح ساخت .
تغییر از حسابداری نقدی به حسابداری تعهدی نه تنها یک تغییر سیستم حسابداری بلکه یک تغییر مفهومی در به کارگیری اصول و استانداردهای حسابداری در مدیریت بخش عمومی است .
حرکت دولت ها (مدیریت بخش عمومی) در سطح بین المللی از حسابداری نقدی به سمت حسابداری تعهدی را می توان به عوامل ذیل نسبت داد :
• کاهش تنوع سیستم های حسابداری بر اثر به کارگیری صرف روش نقدی در دوره های گذشته
• اهمیت کیفیت گزارشات دولت
• تمایل و تاکید استفاده کنندگان از اطلاعات به استفاده از حسابداری تعهدی از جمله هیات استانداردهای حسابداری مالی ، مراجع قانونی برون سازمانی ، مدیران ارشد سازمان .
عوامل موثر بر به کارگیری حسابداری تعهدی :
بعید است که معرفی حسابداری تعهدی به ویژه در کشورهای در حال توسعه با مشکلاتی همراه نباشد . پیاده سازی سیستم حسابداری بر مبنای تعهدی با اصلاحات گسترده مدیریت شامل عملکرد مدیریت همراه است.
مدیریت به عنوان گرداننده اصلی یک واحد کوچک و یا یک واحد بزرگ مثل دولت دراجرای حسابداری تعهدی تاثیر به سزایی دارد . عدم شناخت مدیریت از مزایا و مشکلات حسابداری تعهدی در بخش عمومی و یا تاثیر به کارگیری حسابداری تعهدی بر ارزیابی عملکرد مدیریت برای عده ای از مدیران موجب تمایل در به کارگیری حسابداری تعهدی و برای عده ای از مدیران موجب عدم تمایل و حتی مخالف در به کارگیری حسابداری تعهدی شده است .
بنابراین قبل از معرفی حسابداری تعهدی دولت باید زمینه آموزش حسابداران بخش دولتی را فراهم آورد . این آموزش باید در برگیرنده مدیرانی که قصد استفاده از اطلاعات حسابداری تعهدی را دارند و سیاستگذاران و قانون گذاران بخش عمومی باشد . همچنین نقش نیروی انسانی که به عنوان عضو نخست در تغییر سیستم حسابداری در بخش عمومی به حساب می آید . درک کارکنان مالی و حسابداری از حسابداری تعهدی و اجرای آن در بخش عمومی و نیز قبول برتری و سودمند بودن حسابداری تعهدی در برابر نقدی تاثیر زیادی در به کارگیری حسابداری تعهدی در بخش عمومی دارد .
بالاتر از همه جهت اطمینان از پذیرش موفقیت آمیز معرفی حسابداری تعهدی کلیه بخشهای حکومت باید قویا ً از حسابداری تعهدی حمایت و اجرای آن را تشویق کنند . هر پیشنهادی راجع به تغییر سیستم حسابداری دولتی باید نیازهای اطلاعاتی موجود و پیش آمده را بر طرف سازد . (توماس 2007 ص ه)
