نحوه تشکیل شرکت سهامی
بطور کلی نحوه تشکیل شرکت سهامی بستگی کامل به قوانین مصوب هر کشور دارد.
در ایران نیز قانون تجارت و لایحه قانونی اصلاحی قسمتی از قانون تجارت مصوب اسفند 1347 مقررات مربوط به تشکیل شرکتهای سهامی را مشخص نموده است. بر طبق قوانین تجارت برای تشکیل شرکت سهامی بایستی عده ای به نام مؤسسین که حداقل سه نفر باشند با توافق یکدیگر مقدمات تشکیل شرکت سهامی را پی ریزی نموده و پس از توافق قطعی با سایرشرکاء همگی به عنوان مؤسسین شرکت ،اساسنامه شرکت را طبق اساسنامه نمونه ضمیمه قانون تجارت تنظیم و امضاِء نمایند و بهای تمام سرمایه شرکت را یا حداقل 35 درصد ازبهای سهام سرمایه شرکت را نزد یکی از شعبات بانکها تودیع نموده و گواهی کتبی از شعبه بانک مربوطه دریافت نمایند ( در شرکت های سهامی عام مؤسسین حق ندارند بیش از 20 درصد سهام سرمایه شرکت را به خود اختصاص دهند و 80 درصد سهام سرمایه شرکت بعد از اخذ مجوز از اداره ثبت شرکتهای قوه قضائیه به عامه مردم بایستی عرضه شود .) بعد از اخذ گواهی بانکی و تنظیم اساسنامه بایستی ،مؤسسین با مدرک شناسائی به اداره ثبت شرکتها مراجعه و مدارک فوق را جهت ثبت شرکت ارائه دهند . پس از بررسی توسط اداره مزبور در صورت اهلیت مؤسسین ،اداره ثبت شرکتها، شرکت سهامی را به ثبت می رساند . در این مرحله شرکت سهامی خاص می تواند بلافاصله به عملیات معین شده در اساسنامه مثل تجارت یا تولید یا خدمات بپردازد اما شرکت سهامی عام دراین مرحله حق انجام عملیات تجاری یا تولیدی یا خدماتی را ندارد زیرا به شرکت سهامی عام فقط اجازه انتشار اعلامیه پذیره نویسی داده شده است وبایستی مؤسسین شرکت سهامی عام اعلامیه پذیره نویسی شرکت را که مورد تأیید اداره ثبت شرکتها قرار گرفته به طرق مختلف به اطلاع عامه مردم رسانیده وفروش 80درصد بقیه سهام سرمایه شرکت را به عموم مردم انجام دهند. در مهلت خرید سهام (پذیره نویسی سهام)توسط مردم ،مؤسسین نیز می توانند مجددأحداکثر معادل 29درصد دیگر از سهام سرمایه شرکت سهامی عام را خودشان خریداری (پذیره نویسی)نمایند وبایستی حداکثر سهام سرمایه شرکت یعنی نصف به علاوه یکی(%51)به اشخاصی جدا از مؤسسین شرکت اختصاص یابد. درپایان مهلت پذیره نویسی یعنی در پایان مهلت فروش اکثریت سهام سرمایه شرکت به مردم چنانچه سهام سرمایه خریداری شده توسط مردم به علاوه سهام سرمایه خریده شده توسط مؤسسین مجموعأ از 51 درصد سرمایه شرکت که در اساسنامه مشخص شده بیشتر باشد،شرکت سهامی عام می تواند به ثبت قطعی برسد برای این کار بایستی مؤسسین و پذیره نویسان اولین جلسه مجمع عمومی شرکت را تشکیل داده و ضمن اعلام رأی 51 درصد سهام سرمایه به دایر بر تأسیس و شروع به کار شرکت ،اولین هیأت مدیره وبازرسان و روزنامه کثیرالانتشار جهت چاپ آگهی های شرکت را نیز تعیین و بایستی صورتجلسه کتبی اولین جلسه را برای ثبت شرکت به اداره ثبت شرکتهای قوه قضاییه ارایه نمایند. پس از این عمل خلاصه تاسیس شرکت در روزنامه رسمی و روزنامه کثیرالانتشار به هزینه شرکت سهامی عام به چاپ رسیده و شرکت می تواند سرمایه دریافتی از مؤسسین و پذیره نویسان را بری هدف یا اهداف مقرر در اساسنامه شرکت به کار اندازد. بنابراین هسته اصلی سرمایه پرداخت شده در شرکت سهامی خاص عبارتست از رارایی هایی که مؤسسین شرکت(نقد یاغیرنقدی)بابت خرید سهام سرمایه پرداخته اند و در شرکت سهامی عام عبارتست از وجوه نقد و غیر نقدی که توسط مؤسسین و پذیره نویسان (سهامداران غیر مؤسس) بابت خرید سهام سرمایه شرکت سهامی عام به شرکت پرداخته شده است.
حقوق صاحبان سهام
در شرکتها معادله حسابداری یا ترازنامه عبارتست از:
بدهی ها - دارائی ها =حقوق صاحبان سرمایه یا سهام
در شرکتهای سهامی چنانچه بدهی ها از دارائی ها کسر گردد،ارزش ویژه و یا حقوق صاحبان سهام شرکت بدست می آید . ارزش ویژه و یا حقوق صاحبان سهام در شرکت عبارتست از:
1ـ سرمایه مجاز یا قانونی یا اسمی( Legal Capital )
2ـ افزایش سرمایه یا سرمایه پرداخت شده اضافی (Additional paid – in Capital)
3- اندوخته ها (Reserves restrictions on retained earnings)
4-سود انباشته (تقسیم نشده ) ( Retained earnings)
سرمایه مجاز یا قانونی شامل آن بخش از حقوق صاحبان سهام است که توسط سهام داران یا صاحبان شرکت خریداری یا از محل سودهای مکتسب شرکت به صورت سهام سود سهمی به مالکیت سهامداران درآمده است و به شکل سهام عادی و سهام ممتاز می تواند وجود داشته باشد . معمولاً سهام عادی دارای حق رٍأی می باشد و بندرت سهام ممتاز نیز دارای حق رأی خواهند بود و در بیشتر شرکتهای سهام ممتاز فاقد حق رأی هستند و در اکثر شرکتهای سهامی مقررات مربوط به باز خرید سهام ممتاز یا تبدیل آنها به سهام عادی پیش بینی شده است . سهام عادی سرمایه ، سهامی هستند که د رمقابل هر سهم یک حق رأی برای دارنده سهم وجود دارد ،(بجزشرکتهای تعاونی که هر سهامدار یا عضو فقط یک حق رأی دارد.)و ضمناً صاحبان سهام عادی فاقد سود تضمین شده هستند و بطور معمول در سود شرکت سهیم خواهند بود. در مباحث بعدی حقوق صاحبان سهام به تفضیل گفته می شود، لیکن در این بخش مطالبی در مورد گزارش حقوق صاحبان سهام در ترازنامه شرکت معروض می گردد.
گزارش سرمایه قانونی یا مجاز
در تراز شرکت سهامی بایستی تعداد سهام و مبلغ آنها به تفکیک درج شود. هرگاه تعدادی از سهام فروخته نشده باشند باید در یاداشتهای پیوست ترازنامه گزارش گردند ، علاوه بر آن بایستی سهام که دارای رأی غیر معمول (فوق العاده)هستند در زیر نویس ترازنامه افشأ شوند. پس از مشخص کردن سهام سرمایه بایستی هرگونه صرف سهام و مبالغ مازادی که نسبت به بهای اسمی یا بهای اعلام شده سهام:ازسهامداران وصول شده ، در بخش حقوق صاحبان سهام ذکر گردد. در صورتی که سهام خزانه فروش رفته باشند ، مازاد حاصل از فروش سهام خزانه (در این فصل خواهد آمد)بایستی در بخش حقوق صاحبان سهام در ترازنامه افشأ شود. در صورتی که کمکهای بلاعوض (خودیاری)توسط مردم(بخش غیر دولتی)به شرکت پرداخته شده باشد ، این کمکهای مردمی تحت عنوان سرمایه پرداخت شده اضافی بایستی در بخش حقوق صاحبان سهام درج شود(کمکهای دولتی بلاعوض به عنوان درآمد دوره مالی منظور می شود).
دربخش حقوق صاحبان سهام ، درصورت امکان تفکیک حقوق صاحبان سهام ، سهم اکثریت و سهم قلیت ، ارزش گزارشگری حقوق صاحبان سهام را به نحو چشمگیری افزایش می دهد ، هر چند که تا کنون کمتر به آن توجه شده است.
اندوخته ها
همان طوری که در بخش سود تقسیم نشده می آید، اندوخته ها ، در واقع بخش تحدید شده از انباشت سود تقسیم و در ترازنامه ، در بخش حقوق صاحبان سهام تحت سر فصل اندوخته ها افشأ می شود. در درج اندوخته ها درترازنامه ، شایسته است که هر یک از انواع اندوخته ها به صورت جدا از یکدیگر در ترازنامه ذکر شوند.
سود انباشته یا تقسیم نشده
پس ازتخصیص اندوخته ها و تقسیم سود صاحبان سهام ، در صورت وجود باقیمانده از سود ویپ ه دوره جاری و دوره های گذشته ، انباشته یا سود تقسیم نشده یا سود سنواتی ، وجود خواهد یافت. سود سنواتی یا سود انباشته که حاصل انباشت سودهای تقسیم نشده در دوره جاری و سنوات قبل است ، به عنوان بخشی از حقوق صاحبان سهام بایستی در ترازنامه درج شود. سود انباشته ، سود تقسیم نشده ای است که بدون کمترین محدودیت در سنوات بعدی قابل تقسیم خواهد بود.
سهام خزانه( Treasury stock)
هرگاه شرکت سهامی ، مانند افراد عادی:نسبت به خرید سهام خود از سهامداران جهت انباشت آن و سپس فروش در مواقعی که افزایش قیمت مناسب حاصل شده باشد ،اقدام نماید ، سهامی که بدین ترتیب خریداری می کند، سهام خزانه می گویند فرق سهام خازانه با سهام باقیمانده شرکت در این است که سهام باقیمانده در شرکت ، دست اول هستند کیعنی قبلاً فروخته نشده اند ، در حالیکه سهام خزانه ، برای شرکت سهامی دست دوم هستند ، یعنی یکبار قبلاً توسط شرکت به سهامدار فروخته شده و بار دیگر شرکت از سهامداران خریداری نموده است تا در وقت مقتضی مجدداً آنها را با بهائی بیشتر بفروشد. از نظر حسابداری سهام خزانه، معمولا ًبهای تمام شده سهام خزانه مبنای ثبت سهام خزانه تحصیل شده قرار میگیرد و در موقع فروش سهام خزانه نیز، سود حاصل از فروش در حساب صرف سهام بستانکار می گردد و درعکس در صورتی که بابت فروش سهام خزانه زیانی عاید شرکت گردد ، حساب سود انباشته یا سود سنواتی بدهکار می گردد.
منبع:
حسابداری میانه 2( مؤلف: علی فجرک)
