تئوری حسابداری
تالیف: دکتر رضا شباهنگ
روش های گوناگون برای تدوین تئوری حسابداری
پاره ای از روش های علمی موجود برای تدوین تئوری حسابداری به شرح زیر می باشد:
(1) روش قیاسی یا منطقی،(2) روش استقرا یا مشاهده ای،(3) روش عرفی یا عملی، (4) روش اخلاقی، (5) استفاده از تئوری ارتباطات و (6) استفاده از تئوری رفتاری. هیچیک از روش های ذکر شده بالا نمی تواند بطور کلی مستقل از روش های دیگر باشد.
و معمولا دو یا تعدادی بیشتر از این روش ها تواما برای تدوین تئوری حسابداری مورد استفاده قرار می گیرد. لازم است در اینجا تذکر داده شود که در گذشته بیشتر محققان از روش های قیاسی و استقرا استفاده کرده اند.
روش قیاسی یا منطقی
روش قیاسی یا منطقی در حسابداری به طی مراحلی اطلاق می شود که با تعیین هدف ها و فرضیات مبنا شروع شده و پس از استدلالات منطقی به اصول و موازین حسابداری منتج شده باشد ومبنای به کار بردن روش های فنی و عملی حسابداری قرار گیرد. بنا براین روش های علمی حسابداری از استدلالات منطقی بدست می اید ونباید فرضیات مبنا را به اصول متداول ومورد قبول حسابداری محدود کرد.
مراحل روش قیاسی به طور کلی به مشتمل بهر موارد زیر می باشد:
1- تشریح هدف های کلی و هدف های خاص حسابداری بازرگانی.
2- تعیین فرضیات مبنا که مغرف وضعیت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی پیرامون جامعه حسابداری باشد. این فرضیات معمولا متعدد نیست و در بسیاری از موارد مطالبی ساده و بدیهی می باشد که حتی بدون اثبات، مورد قبول عموم قرار می گیرند. دلیل اینکه این مطالب واضح و بدیهی باید به تفصیل معین شود همانا تسهیل امر استدلا و نتیجه گیری های بعدی است.
3- مشخص کردن عوامل محدود کننده که به محیط اقتصادی و اجتماعی بستگی دارد و باید در مراحل استدلال و نتیجه گیری مورد توجه قرار گیرد، به طور مثال، می توان نا معلومی حوادث اینده و نوسانات ارزش واحد اندازه گیری، یعنی پول را ، به عنوان دو عامل محدود کننده متذکر گردید.
4- تعریف مدل کلی و علائم قرار دادی که بتوان به کمک انها نتیج بدست امده را بیان و خلاصه کرد. در حسابداری، مدل گاهی همان معادله حسابداری و صورت حساب های متداول است که با یکدیگر هماهنگ و قابل مقایسه باشند.
5- تشریح تعاریف لازم که برای همگان مفهوم مشترکی را دارا باشد، به طور مثال می توان تعاریف دارایی ها را اعم از جاری و ثابت ذکر کرد.
6- تدوین اصول و موازین حسابداری که بر اساس هدف ها و فرضیات مبنا و با استدلالات منطقی ایجاد می شود. این اصول باید کلیت داشته و به مورد خاصی بستگی نداشته باشد.
7- به کار بردن اصول بذست امده در موارد خاص وتدوین روش ها و مقررات عملی حسابداری .
در بین موارد ذکر شده بالا، مشخص کردن هدف ها مهم ترین مرحله است، زیرا هدف های مختلف باعث باعث بوجود امدن متد های مختلف حسابداری می شود ، مثلا دلیل عمده اینکه قواعد و روش های حسابداری در بسیاری از موارد برای محاسبه درامد مشمول مالیات و درامد گزارش شده در صورت های مالی متفاوت است، چیزی جز مختلف بودن هدف ها نیست.
روش استقرا یا مشاهده ای
در این روش با مشاهده تعداد نسبتا کمی از موارد که نمونه ای از جامعه مورد تحقیق بشمار می رود نتایج کلی بدست می اید وبه صورت اصول تعمیم داده می شود. بدیهی نتایج حاصل (اصول) مجددا در سایه مشاهدات یا تجربیات بعدی مورد سنجش قرار می گیرد و در نتیجه قبول یا رد می شود هر چند نتایج حاصل از اجرای روش استقرا قطعیت ندارد، لیکن نباید از نظر دور داشت که نیوتون با اجرای همین روش ومشاهده خواص حرکات و اندازه گیری آن به اخذ نتایج کلی قادر شد و قوانین حرکات را تدوین نمود.
در حسابداری روش استقرا با مشاهده ارقام و اطلاعات مالی موسسات بازرگانی مورد استفاده قرار می گیرد. اگر ارتباطات مکرری بین ارقام واطلاعات مالی کشف شود، می توان نتایج کلی بدست آورد و نسبت به تدوین اصول اقدام کرد. خصوصا اگر محقق تحت تاثیر روش های جاری و اصول متداول و مورد قبول فعلی قرار نگیرد، می تواند اصول و موازین نوینی را به تناسب نیاز های جامعه حسابداری تدوین نماید.
روش عرفی یا عملی
فلسفه روش عرفی یا عملی شناخت تئوری هایی است که ارزش علمی آنها در عمل سنجیده می شود. تئوری هایی ارزش دارد که ضمن دارا بودن جنبه عملی راهنمای امور جاری قرار می گیرد و مفید بودن انها عملا ثابت شود. اجرای روش عرفی یا عملی در حسابداری باید به انتخاب اصولی منجر گردد تا برای تدوین روش ها و مقررات حسابداری فلیده عملی داشته باشد.
فایده عملی اصول، روش ها و مقررات زمانی به اثبات میرسد که با اجرای انها بتوان اطلاعات مورد نیاز مدیران ، سهامداران و سایر گروه های ذینفع را تهیه و گزارش کرد. طبق روش عرفی یا عملی تئوری هایی که جنبه فوری اجرایی نداشته باشد، خاصیت چندانی ندارد و تئوری های قابل قبولی بشمار نمی رود.
روش اخلاقی
روش اخلاقی در تدوین تئوری حسابداری، بر مبنای عدالت، حقیقت و انصاف تکیه می کند. یکی از مدافعان این روش، اسکات این اصول و مبانی زیر را برای تدوین تئوری حسابداری پیشنهاد می کند:
1- روش ها و مقررات حسابداری باید کلیه گروه های ذینفع در اطلاعات حسابداری را به یک میزان مورد توجه قرار دهد.
2- گزارش های مالی باید تصویری صحیح و دقیق از وضع مالی موسسات باشد.
3- اطلاعات حسابداری باید منصفانه بدون غرض شخصی و بیطرفانه باشد وضمنا منافع گروه بخصوصی را در نظر نداشته باشد.
استفاده از تئوری ارتباطات
یکی از متد های سودمندی که برای تدوین تئوری در سایر رشته ها علمی بکار رفته است تئوری ارتباط است. گر چه از این متد برای تدوین تئوری حسابداری باندازه کافی استفاده نشده است، لیکن پروفسور بالادونی ارتباط نزدیک و جالبی را بین این تئوری و تئوری حسابداری پیشنهاد کرده اند. بر اساس نظریه این محققان حسابداری را می توان بطور کلی بعنوان یک سیستم اطلاعات در نظر گرفت. در این سیستم اطلاعات باید مشخص کرد که چه ارقام و اطلاعاتی جمع آوری شوند ارقام جمع آوری شده به چه نحو تفسیر وچطور ارایه و گزارش گردد. برای ارزیابی سیستم اطلاعات ابتدا استفاده کنندگان از این سیستم مشخص می شود و نیازمندی های اطلاعاتی آنها مشخص می شوند سپس اطلاعات مورد نیاز استفاده کنندگان بنحوی که جوابگوی نیازمندی های انان در اخذ تصمیمات مربوطه باشند، توسط سیستم اطلاعاتی تامین می گرددد.
استفاده از تئوری رفتاری
تئوری حسابداری ، مانند علوم روان شناسی، جامعه شناسی و اقتصاد می تواند از تئوری علوم رفتاری استفاده کند. حسابداری وسیله ای برای تمین اتطلاعات مورد نیاز موسسات تجاری، افراد ودستگاه های دولتی است وعکس العمل آنها در مقابل ارقام گزارش شده حسابداری حائز اهمیت است. روش یا متد خاصی در حسابداری، ممکن است منطقا و عقلا درست باشد ولی اگر این متد موجب گزارش گمراه کننده ای بشود که گمراه کننده را باخذ تصمیمات نادرست وادارد، قابل بررسی و امعان نظر بیشتری است.
