1- ضایعات قراضه
واحدهایی از محصولات هستند که در فرآیند تولید، سالم از کار در نیامده و در واقع فاقد مشخصات استاندارد تولید می باشند. این گونه ضایعات معمولاً قابل استفاده مجدد نبوده و به صورت قراضه به خریداران آن به ارزش بسیار ناچیزی فروخته می شوند. وقوع اینگونه ضایعات در ابتدا یا در طی دوره و یا انتهای فرآیند تولید به وجود آید.
2- ضایعات یا پس مانده ها ( درون دادها)
مواد اولیه وارده به تولید ( درون دادها) در بعضی از صنایع تماماً به صورت محصول ( برون دادها) در نمی آیند مانند موادی که تبخیر می گردند یا آب می روند، و یا به صورت پس مانده های تولید به دور ریخته می شوند. مانند مواد زایدی که از سنگ معدن هنگام جدا کردن فلز به وجود می آیند.
3- ضایعات قابل برگشت به تولید
به واحدهای اطلاق که به عنوان محصول سالم، قابل قبول نبوده و می توان آنها را مجدداً به عنوان مواد اولیه وارده دایره تولیدی نموده و مجدداً برروی آن کار تولیدی انجام داده و به صورت کالای ساخته شده و سالم در آورده. مانند ضایعات صنایع پلاستیک سازی.
4- ضایعات خرده ریزه با آشغال
بخشی از مواد اولیه هستند که به محصول تبدیل نگردیده ولی می توان آن را فروخت یا به صورت دیگر استفاده مجدد نمود. مانند خاک اره یا چوبهای بریده شده، غیر استاندارد در کارخانه مبل سازی، که می توان چوبهای بریده شده را به سایر کارخانجات فروخت و یا برای سوخت به کار برد.
مقاطع تشخیص ضایعات در فرآیند تولید
مقاطع بروز ضایعات در صنایع گوناگون به صورتهای متفاوت می باشد.
در بعضی از صنایع ضایعات گوناگون به طور گسسته در فرآیند تولید به وجود می آیند. و در واقع نمی توان مقطع خاصی برای بروز ضایعات از قبل معین نمود. اما در بعضی از صنایع، مقاطع بروز ضایعات از قبل مشخص می گردد. به این معنا که براثر تجربه سرپرستان و مدیران تولید در مقاطع خاصی از فرآیند تولید معمولاً ضایعات به وجود می آید در آن مقطع ممکن است ضایعات در موقعیت تکاملی صددرصد بوده ( یعنی مانند کالای ساخته شده شناسایی شوند) و یا در موقعیت تکاملی زیر صددرصد شناسایی گردند( یعنی به صورت کالای ساخته شده در نیامده باشد) مثلاً در کارخانه چینی سازی، در مرحله پخت، هنگامی که چینی ها حرارت می بینند، زمانی که 80% کار پخت انجام گرفته و ظروف به حرارت ماکزیمم نزدیک شده اند، ضایعات به وجود می آید و تعدادی از ظروف ترک برمی دارند در این صورت مقطع بررسی ضایعات را در موقعیت تکاملی 80% قرار می دهند.
وقوع بعضی از ضایعات خارج از کنترل مدیریت بوده و اجتناب ناپذیر می باشد. اما در بیشتر موارد می توان از بروز ضایعات جلوگیری نمود و یا با اعمال کنترل تعداد آن را به حداقل رسانید. مثلاً ضایعاتی که ناشی از بی دقتی کارگران و یا به علت نواقص فنی ماشین آلات، ناباب بودن مواد اولیه، به وجود می آید را می توان کنترل نمود.
ضایعات از جهات بسیاری در خور اهمیت است که اهم آن از نقطه نظر برنامه ریزی و کنترل مدیران می باشد. درمدیریت بایستی بکوشد تا بهترین و باصرفه ترین روش تولید را انتخاب نماید و همچنین بایستی اطمینان حاصل کند. که ضایعات به وسیله اعمال کنترل های معین و صحیح مهار گردیده است.
به هر حال از نظر هزینه یابی ضایعات به دو گروه تقسیم می گردند.
الف) ضایعات عادی:
ضایعات عادی به ضایعاتی اطلاق می گرددکه در شرایط عادی تولید به وجود آمده، و غیر قابل اجتناب می باشند. هزینه ضایعات عادی به عنوان قسمتی از هزینه های تولید واحدهای سالم محسوب می گردد زیرا لازمه تحصیل واحدهای سالم بروز آن ضایعات می باشد به عبارت دیگر مدیران با علم به اینکه این روش تولید همراه با این ضایعات است آن را برگزیده و انتظار بروز آن را نیز از قبل داشته اند.
ب) ضایعات غیر عادی:
ضایعاتی را نامیده که در شرایط عادی، عملیات تولیدی، انتظار بروز آن نبوده است. علل بروز ضایعات غیرعادی ممکن است، نامرغوبی مواد اولیه، سهل انگاری یا عدم مهارت کارگران و یا نقص فنی ماشین آلات تولیدی باشد، که این نوع ضایعات قابل کنترل می باشد.
هزینه ضایعات غیر عادی ( فوق العاده) در یک حساب جداگانه جمع آوری می گردد تا دقیقاً بررسی و علل بروز آن مشخص گردد. چنانچه ضایعات قابل فروش باشند، زیان خالص حاصل از آن و اگر غیر قابل فروش باشند بهای تمام شده آن ضایعات در صورتحساب سود و زیان به صورت یک رقم جداگانه نشان داده می شود. و نبایستی زیان ضایعات غیر عادی با سایر هزینه ها ادغام گردیده و لابه لای هزینه ها مدفون گردد.
ضایعات در هزینه یابی مرحله ای
برای هزینه یابی دقیق واحدهای تکمیل شده و انتقال یافته و واحدهای در جریان ساخت باید اطلاعات زیر در دست باشد:
1- جریان گردش محصول در مراحل مختلف تولید چگونه می باشد؟
2- مواد اولیه در کدام مرحله و در چه مقاطعی از تکمیل، به محصول اضافه می گردد.
3- آیا دستمزد و سربار ( هزینه های تبدیل) به طور یکنواخت در فرآیند تولیدبه حساب منظور می گردند.
4- درجه تکمیل موجودیهای ابتدا و پایان دوره مشخص گردد.
5- بروز ضایعات به صورت یکنواخت و یا در مقاطع خاصی از فرآیند تولید به وجود می آید.
6- مقاطع بررسی ضایعات شناسایی گردد.
7- روش هزینه یابی مرحل مشخص گردد
به طور کلی اهداف اصلی هزینه یابی ضایعات عبارتند از کنترل و هزینه یابی محصولات ضایع شده.
کنترل ضایعات: به این معنی است که بایستی شخصی که مسئولیت بروز ضایعات را دارد شناسایی و مشخص گردد، تا مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد و حتی المقدور از بروز ضایعات جلوگیری به عمل آید.
منظور از هزینه یابی محصولات ضایع شده نیز مشخص نمودن ضایعات عادی و تمایز آن از ایعات غیر عادی می باشد. که به طور کلی هزینه ضایعات عادی مانند یک هزینه تولیدی به واحد تحمیل می گردد و حال آنکه هزینه ضایعات فوق العاده مانند هزینه های طی دوره به حساب سود و زیان تحت یک قلم مشخص « هزینه ضایعات غیر عادی » منظور می گردد.
هزینه یابی ضایعات عادی
ضایعات عادی از نقطه نظر حسابداری به مثابه یکی از هزینه های تولیدی قلمداد گردیده ومانند هزینه های تولیدی ( مواد ، هزینه، تبدیل) به واحدهای سالم تخصیص می یابد.
چنانچه ضایعات عادی به طور یکنواخت به وجود بیایند و نتوان مقاطع خاصی را برای بروز آن معین نمود. هزینه این گونه ضایعات به وسیله واحدهای تکمیل شده و انتقال یافته آن مرحله و کالای در جریان ساخت پایان دوره در آن مرحله جذب می گردد. اما اگر مقطع بازرسی قبل از موقعیت تکاملی 100% باشد، هزینه ضایعات عادی به واحدهای تکمیل شده و در جریان ساخت ( چنانچه درجه تکمیل آنها بعد از نقطه نظر بازرسی باشد) براساس جدول معادل آحاد تکمیل شده تخصیص می یابد. اما اگر درجه تکمیل کالایی در جریان ساخت قبل از نقطه بازرسی ضایعات باشد، چون این کالا هنوز به مقطع حدوث ضایعات نرسیده اند، هزینه ضایعات عادی تخصیص نمی یابد. و فقط به واحدهایی که از این مقطع گذشته اند تعلق خواهد گرفت.
حسابداری صنعتی 2
محمود عربی- نسرین فریور
