فواید و آسیبهايی حذف صفر از پول ملی
( نظرات موافقین و مخالفین در مورد حذف صفر پول ایران )
اگر تا پیش از این زائران ایرانی از نسبتی که بین پول ملی و ارزهای خارجی وجود دارد، کم ارزش بودن پول ملی را نتیجه میگرفتند، با اجرای طرح حذف 3 یا 4 صفر از پول ملی این بار این نسبت وضعیت عابرومندانهتری پیدا خواهد کرد. به عبارت دیگر افزایش « ارزش اسمی » پول ملی اولین نتیجهای است که از سیاست حذف 3 صفر از پول ملی در اصلاح ساختار پولی کشور میتوان گرفت در عین حال برخی مشکلاتی که از حجم بالای پول در مبادلات روزمره ناشی میشود نیز در نتیجه این اصلاح پولی از سر راه برداشته خواهد شد. برای تقریب ذهن میتوان مدت زمانی که هر روز مردم در بانکهاي صرف دریافت پول میکنند یا مشکلاتی که عابر بانکهاي با آن مواجه هستند را درنظر گرفت و یا فردی را تصور کرد که برای پرداخت هزینه بیمار بد حال خود در بیمارستان، در شرایط کنونی عابر بانکهاي و در روز تعطیل دنبال پول می گردد!
مزیتهای حذف سه صفر از پول ملی :
1- کاهش حجم اسکناس:
سرانه اسکناس در کشورما 114 برگ است در حالی که این میزان در اروپا تنها 10 تا 12 برگ میباشد. حجم اسکناس در کشور ما با متوسط جهانی نیز فاصله زیادی دارد این حجم بالا ضرورت استفاده کم سابقه از دستگاههای پول شمار را موجب شده است و در عین حال زمینه اتلاف وقت در بانکهاي و مبادلات روزمره را نیز فراهم آورده است در حال حاضر عملا واحد پول ایرانی که همان ریال است، مورد استفاده قرار نمیگیرد، و خود به خود از ادبیات روزمره مردم حذف شده است. حجم بالای اسکناس برای حمل و نقل آن نیز مشکلاتی زیادی ایجاد میکند. از این مشکلات اگر چه با توسعه بانکداری الکترونیک کاسته خواهد شد اما صورت مسئله همچنان به قوه خود باقی خواهد بود. وقت و زمان زیادی که برای عملیاتهايی مالی در ادارات و بانکهاي صرف میشود ناشی از همین حجم بالای پول در کشور است.
هم اکنون درشتترین اسکناس در کشور ایران 5 هزار تومانی است و تا چندی قبل درشتترین پول 2 هزار تومانی بود. اسکناس 1000 تومانی سال 1351 منتشر شده است و قدرت خرید این پول معادل 128 هزار تومان امروز است، یعنی آن زمان 1000 تومان واقعا پول درشت تلقی میشد و اگر کسی حقوق خود را به مبلغ 1000 یا 2000 تومان میگرفت پرداخت تنها 2 برگ اسکناس برای حقوق و کافی بود.
براساس جدول زير قدرت خريد هر قطعه اسكناس 1000 توماني در سال 1350 براساس شاخص CPI در سالهاي 84ـ85 و 86نسبت به سال 1350 مندرج است :
تنزل ارزش ريال ارزش هزار تومان رشد قيمت نسبت به سال 50 شاخص CPI سال
%99/65 35 ريال برابر 283 5840 84
%99/68 32 ريال برابر 310 6400 85
%99/74 26 ريال برابر 383 7900 86
2- کاهش هزینه چاپ و امحاء اسکناس در کشور
هزینه چاپ و امحاء اسکناس نیز از مشکلات تبعی حجم بالای اسکناس در کشور ایران میباشد گفته میشود هزینه چاپ اسکناس در کشور چیزی در حدود 150 میلیارد تومان است. در واقع هر سال هزینه هنگفتی صرف چاپ اسکناس میشود.
در عین حال به واسطه همین حجم بالا فرسوده شدن اسکناسهاي نیز سرعتی و چندان مییابد که این استهلاک اسکناس در کشور به ضعف سیستم بانکی کشور میشود که هنوز نتوانسته آنطور که باید بانکداری الکترونیکی و بهرهگیری از کارتهای اعتباری را ترویج دهد. از طرف دیگر امحاء آنها مشکل دیگری است که سیستم بانکی را درگیر خود میکند.
غلامرضا مصباحی مقدم عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در خصوص امحاد اسکناسهايی فرسوده میگوید: « ما مدرنترین دستگاههايی خرد کنندهي اسکناس را از آلمان وارد کردهایم اما از پس معدوم کردن این اسکناسهای فرسوده برنیامده و همچنان انبارهای زیادی صرف نگهداری آنها میشود، این موارد نشان دهنده آن است که باید در هزینههايی تولید و معدوم کردن این اسکناسهاي صرفه جویی کرد» به موارد فوق باید هزینه نیروی انسانی درگیر چاپ و امحاء اسکناسهاي در شبکه بانکی کشور را نیز اضافه کرد.
3- سادگی مبادلات و ترازنامههايی مالی
مبادلات کنونی در حالی انجام میشود که دستگاههای دولتی و غیر دولتی با صفرهای زیادی سروکار دارند. صفرهایی که عملا بعضاً تلفظ هم نمیشود اما در ترازنامههاي مالي درجشان ضروری است. در واقع نگهداری سادهتر حسابها، ارقام و ترازنامهها و نقل و انتقال سهلتر پول از نتایج حذف سه صفر از واحد ریال است. به این ترتیب نیاز به استفاده از چک پولهاي نیز کاهش مییابد و واحد اصلی پولی جایگاه خود را خواهد یافت.
همچنین کمتر شدن صفرهای دست و پاگیر در محاسبات، باعث میشود در ثبت دفاتر مالی و حسابداری اشتباهات احتمالی کاهش پیدا کند و حسابداری و کنترل محاسبات مالی پیچیده نیز آسانتر شود.
4- تقویت پول ملی و ارزش اسمی آن در مقایسه با سایر ارزها
حذف شدن سه صفر در عین اینکه تبادلات پولی با سایر کشورها را سادهتر میکند، تقویت جایگاه پول ملی در حوزه بین الملل را به دنبال خواهد داشت. برای ملموستر شدن موضوع میتوان در نظر گرفت که در صورت حذف سه صفر از ریال ایران، یک دلار آمریکا به جای ده هزار ریال، ده ریال معامله میشود. این در واقع همان افزایش ارزش اسمی پول ملی است. البته باید توجه داشت آنچه به افزایش ارزش واقعی و ثبات کامل پولی در این حوزه منجر میشود، افزایش تولید ناخالص داخلی و رونق اقتصادی است که لازم است دولت در هر دو مورد اقدام نماید.
5- اثرات مثبت رواین در جامعه
افزایش اعتماد به پول ملی از یک سو رویکرد به ارزهای خارجی را تا حدودی کاهش میدهد و از سوی دیگر به نوعی از نظر روانی در جامعه تاثیرگذار است وقتی صفرها از پولی حذف میشود مردم از لحاظ روانی احساس میکنند که پول کمتری را در مبادلات روزمره هزینه میکنند و همان میزان کالا و خدمات قبل را دریافت مینمایند، در نتیجه آرامش اعصاب ملایمی به لحاظ روانشناسی دریافت مینمایند.
از دیگر فواید حذف سه صفر میتوان به کاهش آلودگی میکروبی در جامعه و افزایش سطح بهداشت جامعه، صرفهجویی در وقت و هزینههاي، اشغال فضای کمتر آمار و اطلاعات مالی در حافظه وهارد رایانهها، نقل و انتقال سهلتر پول و کاهش آثار روانی تورم اشاره کرد.
معایب و آسیبهايی حذف 3 صفر از پول ملی
طرح حذف سه صفر مخالفاتی هم دارد که معتقدند حذف صفرها به بروز مشکلاتی منجر میشود و حتی سبب میشود که برخی اسکناسهای ریز و سکههايی مورد استفاده مردم در این تغییرات گم و فاقد ارزش شوند.
آنها معتقدند کاهش تعداد صفرهای اسکناسهاي با ارزش گذاری پول ملی بی ربط است و با این کار هیچ تغییری در فرایندهای اقتصادی ایجاد نمیشود و فقط نابسامانی به وجود میآید و علاوه بر اینکه در جامعه تنش ایجاد میکند اتفاق اقتصادی خاصی را در پی ندارد و تا مردم خودشان را با اسکناسهايی جدید تطبیق دهند جامعه تا حدی متلاطم خواهد شد.
به اعتقاد این دسته از مخالفان معمولا راهکار حذف صفر در کشورهایی استفاده میشود که تعداد صفرهای اسکناسشان زیاد است و این امر نه تنها در کاهش تورم و تقویت ارزش پول ملی تاثیری ندارد بلکه میتواند باعث ایجاد تورم نیز شود، زیرا ارزش اسکناس را کاهش میدهد.
همچنین شاخصهايی واقعی اقتصاد با حذف صفرها متاثر نمیشود و اثار این سیاست کوتاه مدت است و در بلند مدت تاثیر اقتصادی خاصی در کشور ندارد.
از جمله آسیبهایی که مخالفان طرح حذف سه صفر نام بردهاند میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
الف) تحمیل هزینه چاپ اسکناس و ضرب مسکوکات جدید
ب) اختلال در قیمت گذاری کالاها در کوتاه مدت
چ) سردرگمی مردم در کوتاه مدت و تلاطم جامعه تا تطبیق با وضعیت جدید
د) احتمال فرار سرمایه از کشور به علت نابسامانی بازار پولی
ذ) کاهش ارزش اسکناس و ایجاد تورم
ر) بی ربط بودن تعداد صفرهای اسکناس با ارزش گذاری پول ملی
ز) عدم تغییر در فرایند اقتصادی
ه) فاقد ارزش شدن و گم شدن برخی اسکناسهاي و سکههايی ریز در دست مردم در مبادلات روزمره
و) در صورت عدم همراهی مردم با طرح نسبت به پول جدید
ی) کاهش صادرات به علت افزایش ارزش پول ملی
جمع بندی و نتیجهگیری :
حذف سه صفر از ریال ایران یکی از راهکارهایی است که کارشناسان به همراه دو راهکار چاپ اسکناسهايی درشتتر و رعایت قانون پولی بانکی کشور برای اصلاح پولی ارائه دادهاند. ارزشگذاری پول ملی یکی از محورهای طرح تحول اقتصادی در دولت نهم و دهم است.عمده اقتصاددانان براین عقیدهاند که حذف صفر از اسکناس هیچگونه تاثیری بر شاخصهايی اقتصادی که مهمترین آن در ایران برای دولت تورم و کاهش آن است ندارد و تغییری در طرف عرضه و طرف تقاضا ایجاد نمیکند و بیشتر اثر روانی دارد.
از این رو حذف صفر از پول ملی میبایست همراه دیگر اقدامات انقباضی در عرصه سیاستهايی پولی و انضباط مالی دولتهاي باشد تا در کنار کنترل تورم حذف صفرهای اسکناس کارکرد خود را داشته باشد در این صورت حذف صفرها به زودی اثر روانی خود را از دست داده و صفرها قدرتمندتر از گذشته باز میگردند.
بهترین راهکار برای مقابله با تورم فزاینده و اجرای برنامه تثبیت اقتصادی استقلال بانک مرکزی از دولت و حذف سیاستهايی اقتصادی مزاحم و دست و پاگیر است. حذف صفر پول از دو راه میتواند به کاهش تورم و اجرای برنامههايی تثبیت اقتصادی کمک کند. نخست حذف صفر پول ملی میتواند در انتهای برنامه تثبیت اقتصادی اجرا شود تا به مردم و بنگاههای خصوصی این اطمینان داده شود که دوران نرخ تورم بالا گذشته است. حذف صفر در این شرایط کاملا سمبلیک و نمادین است چرا که تورم به علت سایر عوامل كاهش یافته و حذف صفر به تنهایی موجب کاهش تورم نخواهد شد. دوم اینکه موجب جلب اعتماد سرمایهگذاران خارجی و جذب بیشتر سرمایههايی خارجی خواهد شد که این امر موجب تسهیل روند رشد اقتصادی کشورها میشود.
نتیجه اینکه دولت ایران بهتر است قبل از اقدام عجولانه در خصوص حذف صفر از واحد ملی کشور ابتدا با رسیدن به یک انبساط مالی تورم را به نرخ تک رقمی کاهش دهد، سپس اقدام به حذف 3 یا 4 صفر از ریال نماید تا این سیاست کارکردهای خود را از دست ندهد و آسیبهايی طرح به حداقل ممکن برسد.
پیشنهادات :
آنچه به نظر میرسد این است که اجرای طرح حذف 3 صفر در ایران دیر یا زود حتمی و اجرائیست لذا نکاتی را در اجرا باید مد نظر داشت:
1- ضرورت فرهنگ سازی:
برای اجرای این طرح تبعا باید بسترهای لازم فراهم شده باشد حذف سه صفر میتواند در دفاتر و پایگاههايی اطلاعاتی و صورتهايی مالی یک بی نظمی بین اطلاعات قبلی و جدید ایجاد کند. که البته این آسیب را میتوان با فرهنگ سازی صحیح و تعریف درست نسبت پول جدید و قدیم به حداقل رسانید.
2- ضرورت نظارت در تبدیل قیمتهاي
در حین اجرای طرح حذف صفر از پول ملی و تغییر واحد پولی ممکن است تبدیل قیمتهاي با درصدی از تورم همراه باشد. یعنی عده ای تلاش کنند همراه با تبدیل واحد پولی درصدی افزایش قیمت هم در کالای خود لحاظ کنند. در عین حال کاهش پایه پولی میتواند در رند کردن قیمتهاي و به خاطر رهایی از پول خرد درصدی از تورم را به همراه داشته است. این آسیب نیز البته با نظارت درست و اطلاع رسانی کافی میتواند به حداقل برسد و اثرات محسوس را در کشور به دنبال نداشته است.
در نهایت آنچه میتوان گفت این است که میزان موفقیت این طرح نیز مانند بسیاری از طرحهايی دیگر به نحوه اجرای آن و دقت مسئولین بستگی دارد. طبیعتا در نهایت اجرای درست و کامل این طرح به نفع اقتصاد کشور قابل ارزیابی است.
