نویسنده موضوع: صكوک اجاره ابزار نوین تامین مالی  (دفعات بازدید: 2236 بار)

آفلاین khoshnoud

  • مدیر دانلود
  • بابا حرفه ای
  • *
  • سپاسگزاری ها
  • -تشکر کرده: 16
  • -تشکر شده: 67
  • ارسال: 483
  • امتیاز های کاربر: 84
    • چرتکه نوین حسابداری حسین خشنود
  • مقطع تحصیلی: کارشناسی ارشد
صكوک اجاره ابزار نوین تامین مالی
« : سپتامبر 10, 2011, 01:27:39 »
مقدمه
امروزه سرمايه به عنوان انباشت نقدينگي براي شروع يا ادامه يك فعاليت اقتصادي در نظر گرفته          مي شود. دولتها و شركتهاي اقتصادي براي شروع يا ادامه يك فعاليت اقتصادي احتياج به تامين سرمايه دارند .اين سرمايه يا از داريي دولت و صاحبان شركت تامين    مي شود يا اينكه از طريق فرايند تامين مالي بدست مي آيد. يكي از روشهاي تامين مالي ، تبديل به اوراق بهادار كردن دارايي ها مي باشد.
تبديل به اوراق بهادار كردن فرايندي است كه در آن واسطه هاي مالي مانند بانك هاي تجاري حذف و اوراق بدهي قابل خريد و فروش مستقيما به سرمايه گذاران فروخته مي شود. در واقع يك شركت براي تامين سرمايه ، مجموعه اي از دارايي هاي مالي را جمع آوري و اوراق بدهي را براي تامين مالي مجموعه مورد نظر به سرمايه گذاران بيروني مي فروشد.       
   در تبدیل به اوراق بهادار کردن،  سرمایه ‌گذاران باید بتوانند ریسک ذاتی ناشی از نگهداری دارایی‌ها را ارزشیابی کنند. به طور کلی، برای کاهش ریسک ورشکستگی، دارایی‌ها باید متنوع باشند و اطلاعات معتبری در دسترس باشد که زیان تاریخی سرمایه‌گذاری‌های مشابه در دارایی‌ها را نشان دهد. اعتبارات موردنظر از نظر مدت و شرایط به ویژه ساختار بازپرداخت و سررسید دارایی‌ها باید یکسان و مشابه باشند.
اوراق قرضه
  يكي از ابزار هاي مالي مهم و كارا براي فرايند تبديل به اوراق بهادار كردن دارايي ها اوراق قرضه است. به صورت ساده تامين مالي از طريق اوراق قرضه به اين صورت است كه بنگاه اقتصادي سرمايه مورد نياز خود را به صورت مستقيم از مردم قرض مي گيرد و در زمان هاي معين بهره آن قرض را مي پردازد و در  سر رسيد اصل قرض را باز پس ميدهد.مهمترين عيب اوراق قرضه ،هم براي صادر كننده و هم براي  خريدار خطر ورشكستگي بنگاه به دليل ناتواني در بازپرداخت اصل و بهره قرض است. در برخي  شور هاي اسلامي و مخصوصا ايران كه در آنها قانون بانكداري بدون ربا اعمال مي شود، مشكل ديگري به نام ربا نيز براي اوراق قرضه وجود داردكه كل ماهيت و عملكرد اوراق قرضه را زير سوال برده و آن را به طور كلي نفي ميكند.
اوراق مشاركت
  از ديگر اوراق بهادار مي توان اوراق مشاركت را نام برد. اوراق مشاركت همان اوراق قرضه است كه مطابق قانون بانكداري اسلامي منتشر   مي شود. ماهيت حقوقي اوراق مشاركت بر پايه عقد مشاركت مدني قابل تحليل است. در نظام مشاركت ، صاحب پس انداز به جاي قرض دادن و بهره گرفتن ،كل يا بخشي از سرمايه مورد نياز موسسه اقتصادي را تامين مي كند و بر اساس توافق با كارفرما در سود يا زيان آن شريك مي شود و در پايان هر دوره مالي پس از كسر هزينه ها سود به دست آمده بر حسب نسبت هاي توافق شده در قرارداد بين صاحب سرمايه و عامل اقتصادي (كارفرما)تقسيم مي شود . اوراق مشاركت در هر زمان قابل بازخريد است . و اين نكته يكي از موارد مهم براي استقبال نكردن شركتها از اوراق مشاركت مي باشد. زيرا شركت هاي غير دولتي همانند دولت اين توانايي را ندارند كه در هر زمان اوراق مشاركت را باز خريد كنند. يكي ديگر از معايب اوراق مشاركت در مورد شركتهايي است كه احتياج به تامين مالي در امور غير توسعه اي دارند. فرض كنيد اگر شركتي احتياج به نقدينگي براي رفع مشكلات جاري خود داشته باشد نمي تواند از اوراق مشاركت استفاده كند . زيرا در تعريف اين اوراق آمده است كه اين اوراق بايد براي تامين مالي پروژه اي خاص باشند و نمي توانند در امور ديگر مورد استفاده قرار گيرند.در حاليكه بسياري از مشكلات بنگاه های اقتصادی مربوط به سرمایه در گردش و نقدینگی جاری است.
ایراد دیگر در مورد این اوراق این است که سود پرداخت شده این اوراق دقیقا برابر مبلغی است که اعلام می شود و هیچ گاه کمتر یا بیشتر از آن نمی شود .این موضوع باعث شبه ربوی بودن این اوراق می گردد.
با توجه به مطالب فوق ضرورت بررسی و استفاده از ابزار جدید مالی که هم بتواند جایگزینی مناسب برای اوراق قزضه باشد و هم علاوه بر شرعی بودن مشکلات اوراق مشارکت را نداشته باشد محسوس بوده و در نتیجه صکوک به عنوان ابزاری نوین برای تامین مالی معرفی شد
تاریخچه صکوک
ایده اولیه انتشار اوراق رقضه اسلامی به دهه 1980 برمیگردد . در آن زمان تلاشهای زیادی توسط بانکهای اسلامی برای غلبه بر مساله نقدینگی صورت گرفت  . در جولای 1983 بانک مرکزی مالزی به عنوان پیشگام در این زمینه ، از اوراق بهادار دولتی یا اسناد خزانه که بهره پرداخت می کردند استفاده نکرد و به جای ان از اوراق بدون بهره به نام گواهی سرمایه گذاری دولتی استفاده کرد .
در دهه 1990 همزمان با گسترش ساختار های مختلف معاملات مالی توسط بانکهای اسلامی ایده استفاده از ابزارهای مالی اسلامی نیز تشدید شد . بدنبال آن متخصصان مالی در کنار علمای دینی اقدام به مطالعه راهکار های مناسب کردند .
ایده انتشار صکوک اجاره برای نخستین بار توسط منظر قهو درمقاله معروف وی به عنوان استفاده از اوراق اجاره دارایی برای پوشش شکاف بودجه در سال 1997 مطرح شد و پس از بررسی جزئیات عملیات ، انتشار آن آغاز شد .
معرفی صکوک  و نحوه انتشار آن
صکوک اوراق بهاداری است که با درگیر کردن یک دارایی مشخص فیزیکی و به میان آوردن قرار داد هایی مانند اجاره و مضاربه ، با قانون بانکداری بدون ربا منطبق است. سازمان حسابرسی و بازرسی نهاد های مالی اسلامی صکوک را این گونه تعریف کرده است:
" گواهی هایی با ارزش اسمی یکسان که پس از اتمام عملیات پذیره نویسی، بیانگر پرداخت مبلغ اسمی مندرج در آن توسط خریدار به ناشر است و دارنده آن مالک یک یا مجموعه ای از دارایی ها منافع حاصل ادارایی و یا ذینفع یک پروژه یا فعالیت سرمایه گذاری خواهد بود. "
انواع صکوک
در استاندارد شریعت شماره 17 سازمان حسابرسی و بازرسی نهاد های مالی اسلامی انواع مختلف صکوک سرمایه گذاری به این شرح است: 1-  اجاره 2- مالکیت دارایی هایی که در آینده ساخته می شوند . 3- مالکیت منافع دارایی های موجود 4- مالکیت منافع دارایی هایی که در آینده ساخته می شوند. 5- سلم 6- استصناع 7- مرابحه 8- مشارکت 9- مضاربه 10- نماینده سرمایه گذاری 11- مزارعه 12- مساقات  13- ارایه خدمات 14- حق الامتیاز
صکوک اجاره
یکی از مهمترین صکوک معرفی شده صکوک اجاره است. صکوک اجاره در حقیقت اوراق بهاداری است که دارنده آن به صورت مشاع ، مالک بخشی از دارایی است که منافع آن بر اساس قرار داد اجاره به مصرف کننده یا بانی واگذار شده است. در صکوک اجاره حق استفاده از یک دارایی یا مجموعه ای از دارایی هادر قبال اجاره بها از مالک به شخص دیگری منتقل     می شود. مدت قرارداد اجاره مشخص است و می توان اجاره بها را در ابتدای دوره ،انتهای دوره یا سر رسید های ماهانه ، فصلی و یا سالانه پرداخت کرد. ار آنجا که صکوک اجاره اوراق بهاداری است که بیانگر مالکیت مشاع فرد است، می توان آن را در بازار ثانویه و به قیمتی که توسط عوامل بازار تعیین می شود ،معامله کرد.
جهت انتشار صکوک اجاره وجود حد اقل سه نهاد مالی ضروری است که عبارتند از : بانی ، واسط ، و امین
بانی : شخص حقوقی است که صکوک اجاره با هدف تامین مالی آن منتشر می شود و می تواند اقدام به اجاره کردن دارایی مبنای انتشار صکوک اجاره از واسط به نمایندگی از سرمایه گذاتران کند.
واسط : نهاد مالی است که صرفآ به منظور نقل و انتقال دارایی به وکالت از دارندگان صکوک اجاره نشکیل می شود
امین : شخص حقوقی که به نمایندگی از سرمایه گذاران و برای حفظ منافع آنان در چارچوب ضوابط اجرایی انتشار صکوک اجاره مسوولیت نظارت بر کل فرایند عملیاتی صکوک اجاره را بر عهده دارد.                                                         
   ویژگیهای اصلی
الف) قرارداد اجاره در مورد فروش دارایی مورد اجاره، برای موجر محدودیتی به وجود نمی‌آورد. یعنی موجر می‌تواند دارایی را بفروشد بدون اینکه به قرارداد اجاره خللی وارد شود زیرا اجاره از عقود لازم است و توسط بیع(معامله) باطل نمی‌گردد. اگر بیع پس از اجاره واقع شود، اجاره باطل نمی‌شود چون بیع منافاتی با اجاره ندارد؛ زیرا اجاره به منافع تعلق می‌گیرد و بیع به عین(مال) ، اگر چه در صورت امکان هنگام بیع منافع نیز به تبع عین منتقل می‌شود. نکته‌ای که در اینجا وجود دارد این است که خریدار از وقوع اجاره مطلع باشد.
ب) اجاره‌بها می‌تواند به صورت هفتگی، ماهانه، سالانه و یا به هر شکل دیگر که مورد توافق طرفین است پرداخت شود.
ج) برای مدت زمان اجاره هیچ محدودیتی وجود ندارد. قرارداد اجاره می‌تواند تا زمانی که یک دارایی وجود دارد ادامه یابد.
د) لزومی ندارد که اجاره‌بها حتماً به صورت وجه نقد پرداخت شود. بلکه هر نوع کالا یا دارایی مالی دیگر نیز می‌تواند به عنوان اجاره‌بها (با توافق طرفین) پرداخت شود.
هـ) استقلال مالكيت: افرادي كه در مالكيت يك عين ‌الاجاره شريك هستند هر طور كه بخواهند به صورت فردي يا جمعي مي‌توانند دارايي خود را به مالكان جديد بفروشند.
انواع ریسک صکوک
ریسک جمع آوری وجوه نقد به میزان لازم جهت خرید دارایی ، ریسک سوء استفاده واسط از پول دریافتی،  ریسک عدم فروش کالا به واسط ، ریسک عدم اجاره کالا توسط مصرف کننده ریسک از بین رفتن کلی یا جزئی دارائی ، ریسک هزینه های دارایی مورد اجاره ریسک عدم پرداختی به موقع اجاره بها ها
به طور کلی فرآیند فوق را می‌توان در قالب یک مثال و به شرح مراحل ذیل خلاصه کرد:
1-  شرکت الف (بانی) یک یا مجموعه‌ای از دارایی‌های خود را به مبلغ 1.000.000 ریال در قالب قرارداد بیع به شرکت ب (واسط) واگذار می‌کند با این توافق که شرکت ب مجدداً همان دارایی‌ها را با شرایط مشخص به شرکت الف اجاره دهد.
2- شرکت ب دارایی(های) خریداری شده را برای مدت 10 سال و در ازای دریافت مبلغ 100.000 ریال به عنوان اجاره بهای سالانه به شرکت الف اجاره می‌دهد.
3- شرکت ب دارایی مورد اجاره را به سایر سرمایه‌گذاران می‌فروشد. برای این منظور شرکت ب تعداد 100 ورقه صکوک که ارزش اسمی هر یک 10.000 ریال است را منتشر کرده و در بازار به عموم سرمایه‌گذاران عرضه می‌کند. هر ورقه صکوک بیانگر درصد خاصی از مالکیت دارایی مورد اجاره است. بنابراین کسی که یک ورقه صکوک را خریداری می‌کند در واقع مالک یک درصد دارایی مورد اجاره است و یک درصد اجاره‌بهای سالانه (مبلغ 1000 ریال) به وی تعلق می‌گیرد.
4-  شرکت ب در ازای انتشار و فروش 100 ورقه صکوک که جمعاً مبلغ 1.000.000 ریال به دست می‌آورد که باید آن را بابت خرید دارایی در مرحله 1 به شرکت الف بپردازد.
5-       شرکت الف در ازای اجاره دارایی سالانه مبلغ 100.000 ریال به مالک (دارندگان صکوک) می‌پردازد؛ به عبارت دیگر شخصی که یک ورقه صکوک را خریداری کرده سالانه مبلغ 1.000 ریال به عنوان اجاره بها دریافت می‌کند.
6- در پایان سال دهم و در پایان مدت اجاره شرکت الف باید دارایی را به مالکان آن تحویل دهد. حال اگر ارزش دارایی در پایان سال دهم بیش از 1.000.000 ریال و مثلاً 1.100.000 ریال باشد آنگاه دارندگان صکوک از بابت فروش دارایی مذکور منتفع می‌شوند و در ازای هر ورقه صکوک مبلغ 11.000 ریال کسب می‌کنند در حالی که ارزش اسمی هر ورقه 10.000 ریال بوده است. اما اگر ارزش دارایی در پایان سال دهم کمتر از 1.000.000 ریال و مثلاً 900.000 ریال باشد آنگاه دارندگان صکوک از بابت فروش دارایی مذکور متضرر می‌شوند.
تبصرة 1 - شرکت الف (یا شرکت ب) می‌تواند برگه اختیار فروشی را در اختیار دارندگان صکوک قرار دهد تا آنها در صورت تمایل بتوانند اوراق صکوک خود را در پایان سال دهم به ارزش اسمی به شرکت الف (یا ب) بفروشند.
تبصرة 2 - دارندگان صکوک می‌توانند در طول مدت اجاره، اوراق صکوک خود را به دیگر سرمایه‌گذاران بفروشد.
تفاوت صکوک با اوراق قرضه صکوک بیانگر مالکیت یک دارایی مشخص است در حالی که اوراق قرضه فقط حاکی از تعهد بدهی هستند. یعنی رابطه بین صادرکننده و خریدار اوراق قرضه رابطة وام‌دهنده و وام‌گیرنده است. که نرخ بهرة وام هم ثابت است و این موجب ربا می‌شود.
دارایی موضوع اوراق صکوک از نظر شرعی باید مجاز و صحیح باشد. در حالی که در اوراق قرضه دارایی‌هایی که از نظر اسلام پذیرفته نیست نیز می‌تواند پشتوانة اوراق قرار بگیرد.  اعتبار اوراق قرضه به اعتبار صادرکننده یا ناشر آن وابسته است و با آن سنجیده می‌شود در حالی که اعتبار صکوک به ناشر بستگی ندارد بلکه به ارزش دارایی پشتوانه بستگی دارد. فروش صکوک در بازار ثانویه فروش مالکیت یک دارایی است اما فروش اوراق قرضه فروش بدهی است. در صکوک امکان افزایش اصل دارایی و در نتیجه ارزش خود ورقه صکوک وجود دارد در حالی که اصل بدهی در اوراق قرضه قابلیت افزایش ندارد.
 تشابه صکوک و اوراق قرضه: قابلیت نقدشوندگی در بازار ثانویه                  قابلیت افزایش اعتبار                             تنوع در طراحی و عرضه
- نتیجه گیری
1- صکوک ابزاری جدید، آزمون شده و مناسب برای فرآیند تأمین مالی، هم برای شرکتهای دولتی و هم برای شرکتهای غیر دولتی، است.
2- صکوک می تواند به عنوان ابزاری مکمل یا جانشین اوراق مشارکت برای کنترل نقدینگی باشد.
3- صکوک ابزاری قانونی، مقبول و کارآ است که امکان به کار گیری آن در ایران فراهم است، هر چند احتیاج به فراهم کردن زیر ساختهایی دارد که به طور خلاصه عبارتند از:
الف: استاندارد کردن دارایی های مورد استفاده در صکوک و فرآیند ارزیابی آنها
ب: تسهیل امور مربوط به انتشار و رتبه بندی اوراق صکوک و ایجاد مؤسسات رتبه بندی
ج: ایجادبازار ثانویه مناسب برای خرید و فروش اوراق صکوک و تسهیل نقد شوندگی آن ها.
بنابراین دولت می تواند با یک برنامه ریزی مناسب و با زمینه سازی برای استفاده از این ابزار جدید مالی، گام مهمی در اجرای قانون بانکداری بدون ربا بردارد. همچنین استفاده از این ابزار جدید مالی می تواند برطرف کنندۀ بسیاری از مشکلات مربوط به تأمین مالی بنگاههای اقتصادی باشد، که همۀ این موارد از وظایف ذاتی دولت اسلامی برای نیل به توسعه ای پایدار می باشد.
منابع :
نجفی، مهدی. بررسی فرآیند تامین مالی از طریق انتشار اوراق صکوک، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق (ع)، 1385.
جهانخاني،علي،طراحي اوراق بهادار منطبق با نظام مالي بدون ربا،از سلسله مقالات «چهارمين کنفرانس پولي وارزي» ص 210
www.shahab84.blogfa.com
http://www.lmcbahrain.com/global-table

دانشگاه آزاد اسلامی -  واحد مشهد
دانشکده  علوم انسانی
صکوک ابزار جدید تامین مالی
مدیریت مالی 2
89
بهای استفاده ازاین مطلب12صلوات واسه ظهورآقا امام زمانه

Tags: