کشور مالزی اولین کشوری بود که اقدام به ارایه ی استاندارد هایی برای حسابداری اوراق صکوک نمود بازار سرمایه اسلامی در مالزی به عنوان حوزه ای چشمگیر از رشد نشان می دهد. در حال حاضر مکمل کامل محصولات ، شالوده و زیر بنای موسسات، واسطه ها و سرمایه گذاران است که در توسعه و رشد بیشتر بازار سرمایه نقش دارد. بازار عبارتست از دو بازار اصلی یعنی بازار ارزش خالص که به سهام شرکت و سهام می پردازد و بازار اوراق قرضه که با اوراق بهادار خصوصی و عمومی سروکار دارد.
قانونگذاری های مختلف دولت و فعالیت های اقتصادی همانطور که از اجرای پروژه های بزرگ ساختاری دیده نشده به طور موفقیت آمیزی گسترش سریع بازار اوراق بهادار خصوصی را طی سال 1990 افزایش داده است. این میزان افزایش چشمگیر که از 5.5 میلیارد در سال 1994 میلادی به 5.8 میلیارد در سال 2006 میلادی رسید. که 53 درصد همه اوراق قرضه صادره هم محلی بودند. بعلاوه آنکه 67 درصد صکوک های صادره در جهان در مالزی بود. اولین حاکمیت جهانی صکوک در سال 2002 توسط دولت مالزی انجام یافت که توانست گستره ی عظیم جغرافیایی از سرمایه گذاران را در سطح جهان به خود جلب نماید. حدود نصف سرمایه گذاران از خاورمیانه و یک سوم از آسیا و بقیه از اروپا و آمریکا می باشند. بعلاوه بخشی از تلاش ها برای ایجاد تنوع گسترده تولید، دولت 2 میلیارد اوراق مشارکه دیگر درسال 2005 صادر کرد. آن اولین وام مسکنی بود که در غالب قوانین اسلامی صادر می شد. این صدورات بیش از حد موجود خریداری شد و دفتر سفارشات کل بیش از 13 میلیارد دلار بود . این حجم از صدور این اوراق باعث جذب کمک های زیاد از موسسات مالی ، مدیران سرمایه، شرکت های بیمه و گروه های شرکت شد که شامل سود چشمگیر خارجی بود.
صکوک را می توان بر اساس قرار داد های مختلف اسلامی گسترش داد مانند اوراق مرابحه، مضاربه ، مشارکه، اجاره و ...
اوراق قرضه مرابحه یکی از رایج ترین اشکال و روش های مورد استفاده است. مرابحه مستلزم خرید سرمایه به وسیله ی سرمایه داران و فروش فوری آن هاستکه به صادرکنندگان آنها برحسب توافق طرفین بر می گردد. تعهد صادر کنندگان اوراق برای سامان دادن قیمت خرید با صدور یادداشت های مرابحه تضمین می شود. در مورد BBA صادر کننده اوراق سرمایه به صاحبان سرمایه می فروشد که بلافاصله آن را با قیمتی بالاتر به صادر کننده می فروشد.
پرداخت وام به صورت قسطی در یک دوره بلند مدت در مقایسه با مرابحه است. در اصل دقیقا شبیه اوراق مرابحه بلند مدت است تنها تفاوت آن ها در این است که باز پرداخت به صورت قسطی صورت می گیرد. و در واقع استثنا صادر کننده و پیمانکار وارد یک قرارداد می شوند. این قرارداد ایجاد شده در واقع یک استثناست. که به وسیله صادر کننده اوراق به پیمانکار داده می شود. اگر چه پروژه های سرمایه هی شخص شده کامل نیستند ولی مالک هم اکنون در ارتباط با صادر کننده اوراق قرارداد . بنابراین صادر کننده اوراق سرمایه ناقص را به صاحبان سرمایه می فروشند که این فروش اقساطی است. تعهد صادر کننده اوراق برای سامان دادن و تثبیت قیمت خرید به وسیله صدور یک برگه قرارداد استثنا تضمین می شود.به دلیل اینکه شریعت صدور این اوراق را محدود به مفهوم باالدنیا و بای الدین در اوراق قرضه می کند بیشتر با مفهوم اجاره مطابقت پیدا می کند.بر عکس قرار داد اجاره سرمایه گذاری تحت روش های قراردادی مسئول حفظ سرمایه در اختیار تحت قوانین اجاره بر اساس مالک و مستاجر است. مستاجر فقط مسئول پرداخت اجاره تا مدتی است که سرمایه قابل بهره برداری است. اصول شریعت هچنین نیاز دارد که سرمایه قابل بهره برداری باشد در غیر این صورت اجاره نامه معلق می ماند تا اینکه سرمایه دوباره قابل بهره برداری باشد. به این ترتیب وظیفه بر اساس مالک بر تضمین این مساله است سرمایه ادامه دار و محفوظ باشد. با این وجود هزینه نگهداری بر عهده مستاجر است. در ژوئن سال 2002 کشور مالزی با موفقیت اولین اوراق قرضه اسلامی و بین المللی را بر اساس مفهوم اجاره با عنوان شرکت جهانی صکوک مالزی انتشار داد. اوراق قرضه تحت مضاربه و مشارکه اخیرا به کار گرفته می شوند. در سال 2006 ، 27 مورد از 64 مورد اوراق قرضه صادره بر اساس قوانین مضاربه، مشارکه و اجاره بودند. هردو مفهوم مضاربه و مشارکه بر اساس سهام سود و زیان عمل می کنند. آن ها ابزاری با ریسک بالا در نظر گرفتند. به علت اینکه بر گشت اوراق به صاحبان سرمایه مشخص و قطعی نیست و بسته به عملکرد بازار دارد. بر خلاف سرمایه گذاری قراردادی سرمایه داران با اوراق قرضه اسلامی حتما این دو مفهوم باید دارای یک ریسک عدالت بعلاوه ریسک اعتباری بانکی است. بنابراین انگیزه های مالیاتی به وسیله دولت جهت کاهش بهای این نوع از اوراق قرضه ارائه می شود و جریان نقدینگی در آینده را جذاب تر می کند. صدور اوراق بر اساس استاندارد های حسابداری برای اوراق قرضه اسلامی و عملی در پاسخ به سرمایه ظاهر شده در صدور ابزار مالی اسلامی سازمان حسابداری و نشر برای موسسه مالی AAOIFI استاندارد حسابداری مالی را بر اساس سرمایه گذاری در اوراق بهادار شامل صکوک و اوراق قرضه اسلامی معرفی کرده است. بر طبق این استاندارد : سرمایه گذاری در صکوک تایید خود را بر اساس ارائه ارزش برابر ارائه می دهد. بعد از بستن قرارداد حق اشتراک وصول ارزش تایید می شود و آن را برای استفاده با عنوان رایج برای سهام و حقوق در سرمایه های واقعی طراحی می کندو ربا و یا عدالت یک پروژه معین یا انصاف یک فعالیت سرمایه گذاری خاص مشخص می شود. هدف این استاندارد تفاوت قائل شدن بین فعالیت های حسابداری اسلامی و فعالیت های قراردادی بر اساس ثبت اوراق قرضه است. بررسی AAOIFI FAS 17 نشان می دهد که یک روش عملی با در نظر گرفتن شرایط کامل استاندارد حسابداری اسلامی و شریعت اسلامی در نظر گرفته و به کار برده باشد. این یک مرحله مبتکرانه یک مقررات منظم و منسجم حسابداری به عنوان بخشی از مقررات جامع موسسات مالی و اسلامی فراهم می کند.
در AAOIFI FAS 17 اوراق قرضه در سه مقوله اصلی طبقه بندی شده است. اوراق قرضه با هدف تجاری، فروش و موعد پرداخت نگهداری می شوند که این بر خلاف استاندارد برای اوراق قرضه قراردادی است و آن ها تنها به سرمایه گذاری بلند مدت و کوتاه مدت طبقه بندی می شوند. تفاوت بین این دو استاندارد این است که طبقه بندی استاندارد AAOIFI بر اساس رتبه بندی معروف شریعت با کار های تجاری با هدف ذکات است در حالیکه استاندارد قرادادی تنها بر اساس دوره یک سرمایه گذاری است. با این وجود استفاده از طبقه بندی AAOIFI برای سرمایه گذاری در این سه طبقه مطلوبتر و مفید تر برای استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری است ضمن اینکه طبقه بندی افزوده شده ای است که قصد یا هدف سرمایه گذاری را مشخص می کند . با این وجود صدور اوراقی در طبقه بندی سرمایه ای قابل انطباق با AAOIFI پدیدار شد. هدف آن این است که چون سرمایه گذار در تعیین تغییرات ضمن شرایط و محیط دچار مشکل است. AAOIFI در پاسخ به نیاز به ایجاد یک معیار خاص تصمیم گرفت اهداف خاص و غیر خاص را سرمایه گذاران را ایجاد کند. تعادلی در فرا ساختار های مالی در میان کشور ها در سراسر جهان وجود دارد . اما در کل فرا ساختار ها در اکثر جنبه ها ی اقتصادی ضعیف هستند . به علاوه صکوک با توجه به ساختار های بی نظیر شریعت است. در این زمان حالتی حاصل می شود که می تواند به عنوان یکی از سختگیر ی های موسسه قلمداد شود که می توان در جریان کوتاهی که پیوسته یک ریسک صکوک افزایش می یابد از میان برداشت. یک توزیع قابل توجه AAOIFI FAS 17 پیشنهاد کرده است که شناخت سرمایه گذاری در صکوک و سهام با به دست آوردن تاریخ و موعد پرداخت شناخته خواهد شد و با هزینه آن اندازه گیری خواهد شد. اگر چه یک فشار در حال افزایش برای استفاده از ارزش منصفانه بازار وجود دارد این استاندارد روش هزینه سنتی را ترجیح می دهد درست است که هزینه سنتی همیشه اطلاعات درست و آشکار را فراهم نمی آورد اگر چه قابل اعتماد و رها از جانبداری در مقایسه با اصل ارزش منصفانه بازار است با این وجود برای بسیاری از ابزار های مالی (از جمله صکوک ) قیمت های بازار ممکن است همیشه در دسترس نباشد. قیمت های بازار معمولا به عنوان اساس اندازه گیری ارزش منصفانه بازار مورد استفاده قرار می گیرد. به این ترتیب وقتی که یک قیمت بازار در دسترس نباشد معمولا روش های قرار دادی اوراق بهادار را بر اساس ارزش خالص موجود یا دیگر تکنیک ارزیابی اندازه گیری می کند با این وجود این تکنیک ها مستلزم عدم قطعیت می باشد و به طور چشمگیری تحت تاثیر فرضیات مورد استفاده است و قضاوت با توجه به ویژگی های ریسک متفاوت مالی یا ابزار های بازار سرمایه است. عدم قطعیت شامل استفاده دلبخواهی از سود بهره، جریان های نقدی در زمان آینده است و عوامل زیان و دیگر عوامل پیش بینی می شود. به این ترتیب ایده AAOIFIS طرفدار هزینه سنتی ، در عوض ارزش منصفانه برای ابزار های بازار اسلامی وجود دارد را می زداید. این همچنین به دلیل حقیقتی است که هدف ارزشیابی اسلامی باید هردو ارزش آشکار و قابل اعتماد را برای استفاده کنندگان حواله های مالی مورد تایید است را فراهم آورد که برای قضاوت و تصمیم گیری هم مفید است با این وجود در پایان دوره حسابداری، سرمایه گذاری در صکوک برای اهداف تجاری و موجود برای فروش با ارزش منصفانه آن اندازه گیری خواهد شد. این بدین سبب است که آن ها ممکن است در ارزش صکوک کاهش یابند. بنابراین آن باید در ارزش منصفانه اندازه گیری شود که سود و زیان از قبل تعیین شده را در نظر دارد. سود و زیان را در پایان سال نشان خواهد داد. بنابراین AAOIFIS FAS 17 تفاوت بین ارزش دفتری و ارزش خالص نشأت گرفته از فروش سرمایه گذاری ها باید به عنوان سود و زیان شناخته شده از فروش سرمایه خالص اندازه گیری کند. استاندارد همچنین پیش بینی های لازم را دارد که در مورد یک موسسه ذخایری دارد که به تناسب سود و زیانی است که از دوره های مالی قبل بدست آمده تا خطرات سرمایه گذاری احتمالی را مرتفع سازد. مانند اندوخته قانونی، اندوخته طرح و توسعه و ...
پیشنهاد می شود که زیان پیش بینی نشده نشأت گرفته از اندازه گیری مجدد سرمایه با ارزش منصفانه از این ذخیره کسر خواهد شد. استاندارد همچنین نیاز دارد که انواع متفاوت سرمایه گذاری باید جداگانه بر اساس طبقه بندی ذکر شده نشان داده شود. ضمن اینکه ضروری است به هر نوع از سرمایه بدست آمده طبقه بندی خاصی تعلق گیرد. در نتیجه استفاده کنندگان قادر خواهند بود مفید بودن انواع متفاوت سرمایه گذاری را مقایسه کنند و از این رو این اطلاعات ارزش بیشتر را بر حسب تصمیم گیری استفاده کنندگان اضافه خواهند کرد. در حالت سود بدست آمده از سهام و صکوک استاندارد خاطر نشان می کند که سود سهام باید در اعلام موعد مقرر در برگه درآمده ارائه شوند نه اینکه در زمانی که وجوه نقد دریافت می شود. به این ترتیب نشان می دهد که در حالت ثبت سود سهام بر اساس سرمایه گذاری در سهام و صکوک مبنای درست حسابداری مورد استفاده قرار می گیرد استفاده از این مبنای صحیح در این مورد نیاز است که درآمد واقعی را در آن نقطه ای که تشخیص داده می شود نشان دهد. شرایط دیگر در شناخت سود سود حاصل از فروش سرمایه گذاری و سود سهام دریافتی مورد نیاز است تا بین نسبتی که مالکان سهام برخوردار می شوند و سرمایه گذاران را مشخص کند. منطقی بودن این شرایط مشابه با مورد سود بر اساس اندازه گیری مجدد این سرمایه گذاری با ارزش منصفانه است که ذکر شد و باید اطلاعات کافی را تضمین می کند که برای استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری مناسب باشد که به طور خاص در توزیع سود بین سهامداران و سپرده گذاران این مساله نمود پیدا می کند. تا اینکه واضح بودن و انسجام اطلاعات حفظ شوند. مسئله اصلی مشخص شده در تصمیم قبلی نیاز است مشخص می کند که یک نسبت درآمد از صکوک نیاز به بکارگیری اعمال مناسب و روشن نمودن توزیع سود سهام است. حسابداری صکوک مصمم است که صراحت در روش نسبت و فرایند موجود باشد تا سود را نیز باشرایط شریعت که باید همراه عدالت باشد توزیع کند و این عدالت باید شامل سود سهام و توزیع بین سهامداران و سپرده گذاران باشد. در مورد سرمایه گذاری های اوراق قرضه اسلامی (صکوک ) AAOIFIS FAS 17 به طور واضح شرایط خاص در مورد سرمایه گذاری های صکوک دارد که باید روشن باشند. یک شرط شامل تضمین صکوک و طبیعت تضمین می باشد شرط دیگر این است که استاندارد نیاز دارد رابطه قراردادی بین صادرکننده اوراق و دارنده یک صکوک خاص باید روشن باشد. این روشن سازی باید توسط صادر کنندگان صکوک ایجاد شود. شفاف سازی دیگر با توجه به سرمایه گذاری در صکوک مورد نیاز است که مستلزم روشن شدن طبقه بندی صکوک بر طبق موعد پرداخت آن هاست. ایده اصلی شرایط مشخص شده توسط AAOIFIS FAS 17 همانطور که گفته شد به ترسیم کشیده می شود که در آن موسسات اسلامی و مالی باید شفافیت را در روشن کردن اطلاعات مالی مربوط به سرمایه گذاران اوراق بهادار مخصوصا صکوک حفظ کند. به این ترتیب این مسأله استفاده کنندگان حواله های مالی را قادر می سازد که قضاوت های بهتری در مورد همه اطلاعات ضروری شفاف سازی شده ایجاد کنند. در مورد صکوک شفاف سازی برگشت های بالقوه و خطرات همراه آن همچنین ارتباط قراردادی بین بخش های دخیل به اندازه برابر با قضاوت به اینکه مطابق با شریعت است یا نه مصمم باشد. از مصاحبه با رئیس یک بانک مالی در مالزی مشخص شد که شناسایی سود حاصل از صکوک در دو بخش طبقه بندی شده است. اول اینکه اگر صکوک با بهره صادر می شد ( کوپن صفر ) بانک تفاوت بین ارزش اسمی و میزان صادر شده را بر طبق دوره کامل جریان صکوک به طور قسطی پرداخت خواهد کرد. این پرداخت قسطی با معیار درستی از حساب بهره ثبت خواهد شد. به طور خلاصه می توان گفت که هیچ تفاوت چشمگیری بین فعالیت های حسابداری صکوک و اوراق قرضه به جز در نام حسابرسی که بانک استفاده می کند وجود ندارد. چشم انداز مسیر آینده و چالش در فعالیت های صکوک بسته به موفقیت استاندارد های مالی AAOIOFI است هر چند که این استاندارد ها نشان داده است که تلاش را برای معرفی استاندارد های موثر حسابداری انجام شده اند که تابع شریعت هستند و در سطح جهانی پذیرفته شده اند. نقش صادر کنندگان اوراق قرضه سرمایه گذاران و واسطه ها در معاملات نیازمند استاندارد های پذیرش شفاف سازی و کنترل است. همگام با تلاش های نخبگان مالزی در تضمین مطابقت با شریعت تلاش هایی برای پذیرش بین المللی از طریق معیار سازی در مقابل مهمترین استاندارد های بین المللی صورت گرفته است. البته باید ملل اسلامی تضمین کنند که بیشتر بخش صنعت به ساختاری همگام با فناوری نوین پیش روند تا منجر به پیشرفت و رشد بازار سرمایه اسلامی گردد. به علاوه همانطور که در رهنمود های PDS تصریح شده صادر کنندگان IPDS باید یک مشاور دینی مستقل که توسط SC تایید شده باشد در نظر گیرند. هماهنگ سازی و استاندارد سازی و حکومت شریعت می تواند اختلاف تفسیر های شریعت در میان پژوهشگران را در کشور کاهش دهد.
برای پیشرفت بیشتر فعالیت های حسابداری اسلامی کشور استادان و متخصصان شریعت و حسابداری باید به طور فعال قوانین مناسب حسابداری که مطابق با قوانین مدرن حسابداری است را توصیه کنند. البته فرا ساختار های آموزشی نیز لازم است صادر کنندگان اوراق قرضه اسلامی را بر اساس پیچید گی های اصول اسلامی در معاملات مالی آموزش دهد و مشکلات ایجاد شده ناشی از استفاده از روش جدید در قیمت های ثابت یا حساب کردن سود ها برای ابزار های مالی اسلامی هیچ تفاوتی با ابزار هی مالی قرار دادی ندارد.م
سر انجام سیستم مالیات سازی برای این گونه اوراق باید مورد باز نگری قرار گیرد تا با تدوین استاندارد های بهتر پیشرفت سریع این بازار سرمایه را موجب شود. قانونگذاران نظیر دولت و کمیسیون بورس اوراق بهادار می توانند برخی مشوق ها برای صدور اوراق صکوک قرار دهند.
منبع: ابزار مالی صکوک، موسویان،سید عباس
