پاره ای از محققان تئوری حسابداری سعی کرده اند که فقط با استفاده از یکی از روشهایی که در سطور بالا مورد بحث قرار گرفت، نسبت به تدوین تئوری عمومی حسابداری اقدام کنند.بطور مثال کمیته تحقیق انجمن حسابداران رسمس آمریکا در نشریات تحقیقی شماره 1و3 خود از روش قیاسی (منطقی) برای تدوین تئوری حسابداری استفاده کرده است. کوشش هر یک از محققان، گرچه در جای خود کاری ارزنده( از نظر تهیه مقدمات تدوین تئوری قابل قبول) بوده است، لیکن مورد قبول جامعه حسابداری واقع نشده است و در بسیاری از موارد حتی مورد مخالفتهای شدید نیر قرار گرفته است.
بحث و انتقادهای گذشته (بخصوص از طرف علمای اقتصاد) و مطالعه نشریات و مقالات منتشر شده در 20سال گذشته (درزمینه تئوری حسابداری)بخوبی نشان میدهد که جامعه حسابداری از وضع موجود تئوری حسابداری راضی نیست و نسبت به آیندهَ این تئوری نیز خوشبین نمیباشد. انتقادهای وارده به تئوری حسابداری میتوان به سه طبقه بشرح زیر تقسیم کرد:
1.روشهای قابل قبول در حسابداری بسیار متنوع است و به مدایران بیش از حد لزوم اختیار میدهد که در ارقام گزارش شده حسابداری اعمال نظر کنند. تئوری جدید حسابداری باید تا حد امکان تنوع روشهای مجاز را محدود کند و امکان مقایسه بین صورتهای مالی را در مورد موسسات مختلف بوجود آورد.
2.قیمتهای تاریخی یا تمام شده که بر اساس اصول قابل قبول حسابداری بکار میرود، الزامآ روشنگر ارزشهای واقعی نمیباشد. تئوری حسابداری باید ضوابط منطقی برای انتخاب راه حل یا راه حلهای مناسب از بین روشهای مختلف ارزشیابی ایجاد نماید.
3.پول به عنوان معیار سنجش فعالیتهای موسسات بازرگانی بکار می رود.، دارای ارزش ثابت نیست و بمرور زمان دچار نوسان میشود. تئوری حسابداری باید به تمیز آثار تغییر در سطح قیمتها و قیمتهای نسبی اقلام دارایی کمک کند.
راه حلی برای تدوین تئوری حسابداری
تئوری حسابداری را نمیتوان با انتخاب یک روش علمی منفرد (مثلا روش قیاسی) بدون استفاده از روش مشاهده ای بوجود آورد. روش قیاسی به اخذ نتایجی در تئوری حسابداری منجر میشود که صحت آن بستگی مستقیم به واقعیت فرضیات مبنا دارد. در تحقیقات قبلی که با استفاده از روش قیاسی انجام شده است. هیچ یک از فرضیات مبنا یا نتایج اخذ شده از روشهای مشاهده ای، مورد آزمایش قرار نگرفته است. استفاده از روش استقرا نیز که با مشاهده متدهای عملی حسابداری انچام شود، با استفاده از روش استقرا نیز که با مشاهده متدهای عملی حسابداری انجام شود نمیتواند بخودی خود تئوری قابل قبول حسابداری را به وجود آورد.
این نوع تئوری فقط متدهای عملی و روشهای جاری حسابداری را توجیه میکند و قواعدی برای کار روزمره حسابداران بوچود می آورد.
تدوین تئورد حسابداری کار سهل و آسانی نیست که بتوان بسادگی با انتخاب یک روش علمی به انجام رساند.این کار بررسیهای همه جانبه را با استفاده از کلیه امکانات علمی،ایجاب نماید. در این راه باید حتی از پیشرفتهای سایر علوم اجتماعی مانند روانشناسی ، جامعه شناسی و اقتصاد نیز استفاده لازم بعمل آورد.
حدود بررسی و تجزیه و تحلیل
حدودی که برای تجزیه و تحلیل تئوری حسابداری انتخاب میشود،آثار مهمی را بر نتایج اخذ شده توسط تئوریسین در بر دارد. نکته مهم در این مورد انتخابی است بین یک سیستم باز یا بسته حسابداری. در سیستم باز ، کلیه عوامل و فاکتورهایی در خارج سیستم وجود دارد و بنحوی بر کار سیستم اثر گذاشته یا تحت تآثیر آن قرار میگیرد ، مورد توجه است و ارتباطات موجود بین آنها در نظر گرفنه میشود. در سیستم بسته ، فرض میشود که خود سیستم همه عوامل مهم را دربر دارد واحتیاجی به در نظر گرفتن محیط اطراف آن نیست
سیستم حسابداری ،یک سیستم باز است که با عوامل موجود در محیط خود مرتبط میباشد. در طرح سیستم حسابداری و در نتیجه در تدوین تئوری حسابداری کلیه این عوامل محیطی مانند سهامداران،اعتباردهندگان ، کارگران، دولت و جامعه باید در نظر گرفته شوند ونظریات ،احتیاجات وعکس العملهای آنان مورد توجه باشند. بسیاری از انتقاداتی که از وضع موجود تئوری حسابداری بعمل آمده
است یا به عمل می آید وابسته به همان انتخاب سیستم است که آسار وعوامل محیطی را مورد توجه قرار نداده است.
هدفهای حسابداری
پس از اینکه نوع سیستم حسابداری (سیستم باز) انتخاب شد، باید هدفهای حسابداری به طور وضوح معین گردد.البته این هدفها بایستی هماهنگی کامل با سیستم باز انتخاب شده داشته باشد. در گذشته نظریات گوناگونی درباره هدفهای حسابداری توسط انجمنهای حسابداری، موسسات حسابرسی و دانشگاهها ابراز شده است. شرح مختصری از نمونه این نظریات قبل از اینکه بتوان هدفهای حسابداری را معین کرد،نافع خواهد بود
انجمن حسابداری رسمی آمریکا اظهار میدارد که ((ارقام و اطلاعات حسابداری برای اخذ تصمیمات اقتصادی علی الخصوص تخصیص منابع محدود ، مورد نیاز است . حسابداری میتواند از راه گزارشگری اطلاعات مالی را ارئه دهد و راهنمایی برای تصمیمات آینده گروههای ذینفع تآمین نماید.))
انجمن حسابداران آمریکا هدفهای حسابداری را بشرح زیر توصیف نموده است:
هده حسابداری تآمین اطلاعات برای منظورهای زیر است: 1. اخذ تصمیمات لازم برای تخصیص منابع محدود
2. هدایت و کنترل موثر منابع انسانی ،مواد اولیه و منابع پولی موسسات تجاری
3. نگهداری حساب و گزارش وضع مالی موسسات به دارندگان سهام
4. تسهیل انجام شدن وظایف اجتماعی موسسات
گرچه هدفهاتی ذکر شده بالا کم وبیش با یکدیگر تفاوتهایی دارند ،لیکن همگی در مورد نکات زیر اتفاق نظر دارند:
1.حدود سیستمک حسابداری باید طوری تعیین شود که موقعیت و ارتباط گروههای ذینفع را در محیط اطراف موسسات در نظر گیرد.
2.حسابداری را میتوان سیستم اطلاعاتی دانست که علاوه بر تامین احتیاجات مدیران ، اطلاعات مورد نیاز گروههای خارج از موسسه در امر اخذ تصمیمات اقتصادی یاری کرد.
بسیاری از نویسندگان و محققان حسابداری کوشش کرده اند که استفاده کنندگان از اطلاعات حسابداری را مشخص کنند و مدلهای تصمیم گیری آنان را که بر اساس اطلاعات حسابداری بنا شده است ، تعیین نماید. این اظهار نظرها معمولا بر پایه قضاوتهای شخصی است و برای تاددد یا رد آنها از روشهای علمی مشاهده ای استفاده نشده است. و لذا اغلب قابل بحث و گفتگو است.گرچه قبل از اینکه بتوان مدلهای اخذ تصمیم استفاده کنندگان را به نوع اطلاعات بکار رفته مشخص کرد، و باید تحقیقات دامنه دار علمی توسط جامعه حسابداری بعکل آید و البته، تا این تاریخ نیز تحقیقات ارزنده علمی توسط حسابداران در سراسر دنیا انجام شده است که روشنگر نحوه اخذ تصمیمات گروههای محیطی موسسات تجارتی میباشد. این تحقیقات بیشتر متوجه بررسی تصمیمات سهامداران و اعتبار دهندگان به موسسات تجاریت است و سایر گروهها ی ذینفع تا حدود زیادی بدست فراموشی سپرده شده است. اخیرآ پرفسور هوریتز و شباهنگ دامنه اینگونه تحقیقات را به گروه دیگری از علاقه مندان به حسابداری بسط داده اند و در کارتحقیقاتی خود کوشش کرده اند که مدلهای اخذ تصمیم اتحادیه های کارگری را در کشور آمریکا بر پایه اطلاعات گزارش شده حسابداری مشخص نمایند. بسط بیشتر تحقیقات حسابداری در مورد سایر گروههای ذینفع، کمک شایانی به تعیین دقیق هدفهای حسابداری که قادر به پاسخ به سوالات زبر باشد ، خواهد کرد:
1.اطلاعات حسابداری برای چه کسانی تهیه و گزارش میشود؟
2.برای چه منظورهایی اطلاعات حسابداری مورد استفاده قرار میگیرد؟
3.چه نوع اطلاعاتی باید در گزارشهای مالی منظور شود؟
قبل از اینکه بتوان پاسخهای منطقی برای سوالات طرح شده بالا تهیه کرد، باید یک بررسی اجمالی از دید اقتصاددانان نسبت به مسولیتهای حسابداری انجام داد و ضمن تشریح نقاط ضعف تئوری موجود حسابداری، مقایسه ای نیز بین تئوری اقتصاد و تئوری حسابداری معمول داشت
تآلیف دکتر رضا شباهنگ
