خزانه داری
بر اساس اصل 53قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ،کلیه دریافتهای دولت درحسابهای خزانه داری کل متمرکز می شود وهمه پرداخت ها درحدود اعتبارات مصوب وبه موجب قانون انجام میگیرد .خزانه را میتوان به عنوان تشکیلاتی تعریف نمود که به عنوان صندوق دولت کلیه دریافتهای دستگاهای دولتی (شامل در آمد های عمومی اختصاصی وسایر دریافت ها) رامتمرکز وکلیه پرداخت های مربوط به دستگاهای دولتی را بااستفاده از یک شبکه پرداخت انجام میدهد .خزانه علاوه برتمرکز وپرداخت کلیه وجوه دولتی وظیفه هماهنگ کنده دریافتها وپرداخت های کشور رابه لحاظ زمانی ومکانی ،با برقراری یک سری کنترلهای مالی انجام میدهد .در برخی کشور ها خزانه داری کل یک وزارتخانه مجزاءوبه خود اختصاص داده ودر برخی دیگر خزانه داری کل یک سازمان تابعه است. درایران خزانه داری کل یکی از معاونتهای وزارت امور اقتصادی ودارایی می باشد.
مبنای حسابداری خزانه
تبصره 3بند3 ماده 63 قانون محاسبات عمومی کشور که مقررمی دارد: "چک های که تا پایان هر سال عهده حسابهای خزانه صادر میشود پرداخت آن سال محسوب میشود "حکم روشن و صریحی بر استفاده از مبنای نقدی در حسابداری خزانه است.
سیستم حسابداری خزانه معمولا به نحوه ای طراحی میشود که حسابهای نگهداری شده عنداللزوم بتواند با حسابهای دستگاه های دولتی قابل انطباق وکنترل باشد ،ولی به علت استفاده از مبنای نقدی در حسابداری خزانه ،وزارتخانها وموئسسات دولتی این موضوع به خصوص درمورد درآمد ها به ندرت اتفاق می افتد .لذا برای رفع این نوع مغایرتها ،اطلاعات مربوت به در آمد وهزینه واقعی سالانه دولت ،از حسابهای دستگاهای دولتی توسط یکی از واحد های خزانه داری کل استخراج وپس از تلفیق اطلاعات مندرج در آنها صورت حساب سالانه بودجه کل کشور ارائه میگردد.
به نظرمیرسد سیستم حسابداری دولتی باید از دوسیستم حسابداری مکمل برخوردار باشد .یکی برای ثبت دریافت وپرداخت وجوه وانعکاس وضیعت نقدینگی دولت که به آن عملیات خزانه داری اطلاق می شود (سیستم حسابداری نقدی)ویکی برای انعکاس درآمد ها وسایر دریافت ها وهزینه ها وسایر پرداخت های که از طریق واحد های تابعه دولت ،صورت میگیرد (سیستم حسابداری مرکزی )
افتتاح حسابهای بانکی دولتی
انواع حسابهای که توسط خزانه افتتاح میشوند عبارتند از:
الف. حسابهای تمرکزی خزانه . حسابهای هستند که خزانه در اجرای اصل 53 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران برای خود نزد بانک مرکزی به منظور دریافت ،تمرکز وپرداخت وجوه دولتی افتتاح می نماید .
ب. حسابهای که برای دستگاه اجرایی افتتاح میشوند . این گونه حسابها را میتوان به دسته فرعی تر تقسیم نمود:
1- ب . حسابهای بدون حق برداشت (بانکهای دریافت یا متمرکز ). این حسابها به درخواست ذیحسابان دستگاهای اجرایی،توسط خزانهنزد بانک های دولتی به منظور وصول درآمد ها (نظیر درآمد های عمومی واختصصاصی )وسایر دریافت های دولت (نظیر سپرده ها )افتتاح میگردد . موجودی این حساب ها باید به حساب های تمرکزی خزانه نزد بانک مرکزی انتقال یابد واستفاده از حسابهای مذکور ونقل وانتقال آن به سایر حسابها به طور کلی ممنوع است
2-ب.حسابهای با حق برداشت (بانکهای پرداخت ).این حسابها به درخواست ذیحسابان دستگاهای اجرایی،توسط خزانه نزد بانک های دولتی افتتاح گردیده ووجوه درخواستی دستگا ه از خزانه به این حسابها واریز میشوند .موجودی این حسابها مطاق ماده 76 قانون محاسبات عمومی کشور وبه وسیله چک های دو امضایی(یک امضاء مقام تشخیص ویک امضاء ذیحساب یا مقام مجاز از طرف آنها )قابل برداشت خواهد بود ودستگاه اجرایی میتواند آنها جهت نیل به اهداف خود مصرف نمایید .
3-ب.حسابهای( بانکی ) دریافت وپرداخت .برخی از دستگاه های اجرایی به موجب قوانیین ومقررات مربوط اجازه دارند برخی از وجوه نظیر هدایای خاص راوصول نموده وبدون واریز به حسابهای خزانه ،همچون بانک های پرداخت ،برداشت نماییند .
منابع مالی خزانه
این منابع به چهار دسته به شرح زیر تقسیم میشود :
1-وجوه دولتی . که خود از وجوه عمومی (درآمد های عمومی وواگذراری داراییهای سرمایه ای) وجوه اختصاصی (درآمد های اختصاصی)تشکیل میشود .
2-وجوه امانی .وجوه امانی وجوه ای است که متعلق به دولت نیست وبرای مدت محدود وبه صورت امانت در اختیار دولت قرار میگیرد ،نظیر سپرده ها،درآمد شرکتهای دولتی ودرآمد خانه های سازمانی .براساس ماده 125 قانون محاسبات عمومی کشور ،خزانه مجاز است برای رفع احتیاجات خود از موجودی حسابهای اختصاصی از جمله حساب تمرکز درآمد شرکت های دولتی وسپرده موقتااستفاده نماید مشروط براینکه بلافاصله پس از در خواست سازمان ذیربطوجوه استفاده شده را مسترد سازد .بنابراین وجوه امانی میتواند درمواردی به صورت موقت جزءمنابع مالی خزانه محسوب شود .
3-استقراض.اگر درآمدهای بودجه تکافوی پرداخت های دولت راننماید ویا اینکه در مقاطع زمانی معینی وصولیها وپرداخت توازن نداشته باشد ،خزانه داری کل برای تامین وجوه کسری با اجازه قانون متوسل به دریافت وام می شود .انواع استقراض را میتوان به طرق مختلف نظیر وام های کوتاه مدت وبلند مدت ،وامهای داخلی وخارجی ...طبقه بندی نمود .به هر حال انواع استقراض رامیتوان به شرح زیر طبقه بندی کرد :
الف.تنخواه گردان خزانه اعبارت است از اعتباربانکی در حساب درآمد عمومی نزد بانک مرکزی که به موجب قانون اجازه استفاده از آن به میزان معین (براساس تبصره یک قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب بهمن 1380 ،میزان تنخواه گردان خزانه 3درصد بودجه عمومی دولت در سال است )در هر سال مالی برای رفع احتیاجات نقدی خزانه در همان سال به وزارت امور اقتصادی ودارایی داده می شود وباید تا پایان دوره مالی تسویه گردد.
ب.وام سیستم بانکی ج . انتشار وفروش اسناد خزانه واوراق قرضه
4-.وجوه مصرف نشده سنوات قبل . بر اساس مواد 63و64 قانون محاسبات عمومی کشور وجوه مصرف نشده به اعتبار جاری {هزینه ای }واختصاصی واعتبارات عمرانی {تملک داراییهای سرمایه ای }ترتیب تا پایان فروردین وپایان تیر ماه باید به خزانه برگشت داده شود .وجوه برگشتی به عنوان بخشی از منابع مالی خزانه قلمداد می شود.
انواع حساب های مستقل در خزانه
در خزانه داری کل ایران،طبق قانون محاسباتی کشور دو حساب مستقل وجوه دولتی تحت عناوین وجوه عمومی و وجوه اختصاصی ودو حساب مستقل وجوه امانی شامل وجوه شرکت های دولتی و وجوه سپرده ایجادو عملیات دریافت وپرداخت خزانه داری کل کل به تفکیک در حساب های مستقل مذکور منعکس می شود .برای هر یک از حسابهای مستقل مذکور مالی ماهانه وسالانه تنظیم می گردد. نمودار زیر در حساب های مستقلی که در خزانه ایجاد ونگهداری می شود را نشان می دهد :حساب مستقل وجوه عمومی حساب مستقل وجوه سپرده
مولف :دکتر ساسان مهرانی
