تقاضا و قیمت تعادلي در بازار
حال ببینیم تقاضا که یکی از عوامل تعیین کننده قیمت در بازار است در اقتصاد به چه معنی است .معمولا در اقتصاد ،تقاضا به جدولی اطلاق می شود که در ان مقادیر مختلفی از یک کالا که مصرف کنندگان حاضرند با قیمت های گوناگون خریداری کنند ،نشان داده شده است . جدول 1،جدول فرضی تقاضای مصرف کننده الف را برای کالای برنج نشان می دهد .
مقدار تقاضا در هفته قیمت به ازاءهر کیلو گرم
10
20
35
55
80 5
4
3
2
1
جدول مذکور رابطه بین قیمت برنج و مقداری از آن که به وسیله مصرف کننده الف مورد تقاضا واقع می شود را نشان می دهد .مصرف کننده وقتی برای به دست آوردن کالایی تقاضا دارد که بتواند قیمت آن را نیز پرداخت کند . اگر مصرف کننده تمایل به خرید کالایی داشته باشد ولی قادر به پرداخت ان نباشد ،در حقیقت تقاضای او در بازار در نظر گرفته نمی شود و در واقع نمی تواند تقاضایی برای اکتساب کالا داشته باشد . در جدول فوق مشاهده می گردد که چنانچه قیمت برنج در بازار هر کیلو 5 ریال باشد ،مصرف کننده حاضر و قادر است 10 کیلو از آن را خریداری کند . اگر قیمت به 4 ریال کاهش پیدار کند ،او 20 کیلو خریداری می کند .
تنها بر اساس جدول تقاضا ی مصرف کننده الف نمی توان قیمت برنج را در بازار تعیین کرد .همانگونه که در ابتدا گفته شد قیمت به وسیله تقاضا و عرضه در بازار تعیین می شود .
توجه کنید که در جدول تقاضا بایستی محدوده زمانی که در آن مقادیر مختلف کالا با قیمتهای گوناگون مورد تقاضا واقع می شود ،در هفته (در روز یا در ماه و....)مقدار 10 کیلو تقاضا می شود .
1-قانون تقاضا
خصیصه اساسی تقاضا را می توان به شرح زیر خلاصه کرد :
وقتی که قیمت کالایی کاهش پیدا کند ،تقاضا برای آن افزایش می یابد ، یا وقتی که قیمت کالایی افزایش پیدا کند تقاضا برای آن کاهش می یابد . به طور خلاصه می توان گفت که رابطه معکوسی بین قیمت و مقدار تقاضا ، قانون تقاضا می گویند .
2-منحنی تقاضا
رابطه معکوس بین قیمت و مقدار تقاضا را می توان در دستگاه مختصات دو بعدی به صورت منحنی تقاضا نشان داد .در دستگاه مختصات ،مقدار تقاضا را بر روی محورxها و قیمتهای مختلف کالا بر روی محور yها در نظر می گیریم . در جدول 1 دیدیم که مصرف کننده الف به ازاء قیمتهای مختلف ،مقادیر مختلفی از کالا را تقاضا می کند . هر مجموعه از قیمت و مقدار مربوطه،نقطه ای را در دستگاه مختصات تعیین می کنند . اگرنقاط مذکور را که با مجموعه های مختلف قیمت و مقدار به دست آمده اند به هم وصل کنیم ،منحنی ای ایجاد می شود که آن را منحنی تقاضا نامند .
در شکل زیر ،منحنی تقاضای مصرف کننده الف رسم شده است .
چون رابطه معکوس بن قیمت ومقدار تقاضا وجود دراد ،شیب منحنی نزولی و به سمت راست است . رابطه بین قیمت و مقدار تقاضا را می توان از جدول تقاضا و یا منحنی تقاضا تعیین کرد .
تابع تقاضا را می توان به صورت نوشت . مقدار تقاضا و قیمت کالا است . البته مقدار تقاضا تابع متغیر های دیگری چون در آمئ و سلیقه مصرف کننده و قیمت کالاهای جانشین است که در این جا از ذکر بیشتر آنها خودداری می شود .
قیمت تعادل در بازار
مکانیسم قیمت ها
اکنون با اطلاع از چگونگی عرضه و تقاضا برای یک کالا در بازار (در این مثال ،برنج)می توانیم قیمت ان را تعیین کنیم . برای این کار با فرض وجود رقابت کامل ، منحنی های عرضه و تقاضا برای برنج را براساس جدول 7 در یک دستگاه مختصات رسم می کنیم (شکل 5)
به طوری که ملاحظه می شود نقطه تعادل که محل برخورد منحنی های عرضه و تقاضای برنج است ، نقطه E می باشد که در این نقطه عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان به ازاء قیمت هر کیلو 3 ریال برای برنج ، مقدار 7000 کیلو در هفته ، عرضه و تقاضا می کنند . چنانچه قیمت 4 ریال باشد به میزان 6000 کیلوگرم اضافه عرضه به وجود می آید و چنانچه قیمت 2 ریال تعیین شود 7000 کیلوگرم اضافه تقاضا وجود دارد . اضافه عرضه و اضافه تقاضا باعث می شود که قیمت به حالت قیمت تعادل سوق داده شود (جدول 7)
قیمت مقدار عرضه مقدار تقاضا اضافه تقاضا یا اضافه عرضه
5
4
3
2
1 12000
10000
7000
4000
1000 2000
4000
7000
11000
16000 10000
60000
0
7000
15000
جدول 7،مقادیر عرضه و تقاضای بازار در هفته به ازاء قیمتهای مختلف
نقطه E بدین جهت نقظه تعادل است که در قیمت 3 ریال ، هر دو گروه عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان مایلند مقدار قابت 7000 کیلوگرم را در بازار عرضه و تقاضا نمایند .
قیمت 3=P را قیمت در حال تعادل می نامند چون به ازاء هر قیمتی بالاتر از 3 ریال ، اضافه عرضه به وجود می آید . اضافه عرضه در بازار باعث پائین آمدن قیمت می شود و لذا دوباره قیمت به حالت تعادل پایدار یعنی 3=P کاهش می یابد . همچنین به ازاء قیمتهای پائین تر از 3=P اضافه تقاضا به وجود می آید که موجب افزایش قیمت ا سطح 3=P می گردد و این گونه تحلیل را در بازار مکانیسم قیمت ها گویند .
در دنباله این مبحث ،چگونگی تغییر مکان و انتقال منحنیهای تقاضا و عرضه و همچنین موقعیت جدید تعادل در نتیجه این تغییرات را مورد تحلیل قرار خواهیم داد .
1-تغییرات تقاضا(انتقال منحنی تقاضا )
منحنی تقاضا برای فرد «الف»در شکل 1 راب ا این فرض رسم کردیم که فقط قیمت کالا تغییر کند و سایر شرایط (سایر عوامل تعیین کننده تقاضا ) از قبیل درآمد و سلیقه مصرف کننده ثابت بماند . اگر فرض کنیم که با ثابت ماندن قیمت در هر سطحی ، درآمد فرد افزایش پیدا کند ، در این صورت مصرف کننده می تواند مقدار تقاضای خود را به ازاء قیمتهای مختلف افزایش دهد . این امر موجب تغییر مکان یا انتقال منحنی تقاضا به ست راست یعنی از به می شود (شکل 6).
در این صورت می گوئیم افزایش تقاضا در نتیجه افزایش درآمد به وجود آمده است .بدیهی است چنانچه درآمد کم شود ، منحنی تقاضا به سمت چپ انتقال پیدا می کند . حال ببینیم که تغییر در منحنی تقاضا چه تأثیری در نقطه تعادل و قیمت تعادل دارد . فرض کنیم که قیمت تعادل در بازار قیمت در شکل 7 باشد . حال اگر منحنی از
به تغییر محل دهد ، موقعیت تعادل از به نقل مکان پیدا کرده و قیمت و مقدار تعادل نیز به و تغییر می یابد .
توضیحاً اضافه می شود اگر قیمت یک کالا تغییر کند مقدار تقاضا بر روی منحنی تقاضا تغییر می یابد در حالی که اگر سایر عوامل تعیین کننده تقاضا مثل درآمد و سلیقه مصرف کننده تغییر نماید، منحنی تقاضا به سمت چپ و یا راست تغییر مکان می دهد .
2-تغییرات عرضه (انتقال منحنی عرضه)
به همان ترتیبی که در مورد منحنی تقاضا گفته شد منحنی عرضه می تواند به دلیل تغییرات سایر عوامل تعیین کننده عرضه غیر از قیمت مثلاً افزایش و یا کاهش هزینه های تولید ، تغییر مکاندهد . این امر در شکل 8 نشان داده شده است .
تغییر مکان و انتقال منحنی عرضه نیز می تواند باعث تغییر در قیمت و مقدار تعادل در بازار شود . در این جا نیز اگر قیمت کالا تغییر کند باعث تغییر مقدار عرضه بر روی منحنی عرضه می گردد در حالی که اگر سایر عوامل تعیین کننده عرضه مثل هزینه تولید تغیییر کند ، منحنی عرضه به سمت چپ و یا راست انتقال پیدا می کند .
بدیهی است چنانچه منحنی های عرضه و تقاضا همزمان با یکدیگر به سمت چپ یا راست انتقال پیدا کنند، موقعیت تعادل تغییر خواهد کرد .
منبع : مباني علم اقتصادي دكتر طهماسب محتشم دولت شاهي 
