مقدمه:
یکی از عمده ترین دغدغه های مدیران کارآمد در سطوح مختلف، چگونگی ایجاد بسترهای مناسب برای عوامل انسانی شاغل در تمام حرفه هاست تا آن ها با حس مسئولیت و تعهد کامل به مسائل در جامعه و حرفه خود به کار بپردازند و اصول اخلاقی حاکم بر شغل و حرفه خود را رعایت کنند. یکی از اهداف اصلی در تدوین اصول اخلاقی حرفه ای در بطن حرف های گوناگون در جامعه، ایجاد رضایت مندی در نیروی انسانی و در نهایت مشتریان در جامعه است. هم چنان که رفتار و شیوه زندگی ایمان آورندگان به کتب آسمانی گویای محتوی دینی و مذهبی آنهاست و هم چنان که حرکات و سکنات مسلمانان برگرفته از آیات قرآن است و آن کتابی است که اخلاقی واحد را در میان پیروانش ایجاد کرده و در تمام زوایای زندگی آن ها نفوذ کرده و برای آن برنامه ای خاص دارد، هر حرفه ای نیز رفتار و تعهدات مربوط به خود را دارد که برگرفته از اساسنامه آن حرفه است. حرفه های مختلف بر حسب میزان حساسیت و وظیفه ای که در خدمت به جامعه دارند دارای معیارهای اخلاقی متفاوت می باشند، معیارهای اخلاقی اصول مشترک، خصوصیات، ارزش ها و صلاحیت هایی را مشخص می کنند که اعضای یک سازمان را به هم پیوند می دهد. معیارهای اخلاقی هم چون نقشهای راهنمایی هستند که به اعضاء یک سامان کمک می کنند تا نقشه های خود را به روشنی و وضوح کاملی ایفا نمایند این معیارها بر گرفته از فرهنگ بومی – فرهنگی مدنی روز است.
اخلاق و انتظارات اجتماعی در کلی ترین حالت خود شامل چهار ارزش زیر می شود:
1- صداقت و راستگویی
2- انصاف و برابری
3- امانت داری
4- وفاداری و احساس مسئولیت اجتماعی
اخلاق و اصول اخلاق حرفه ای باید جایگاهی بالاتر از قانون داشته باشد که کما این که قوانین جاری هر کشوری نیز از اخلاق نشأت می گیرد و خود اخلاق، هیچ گاه به متن قانونی تبدیل نمی شود. توسعه و تنوع فعالیت های اقتصادی در کشور و کوشش در جهت خصوصی سازی شرکتهای دولتی و عملیات تصدی دولت به افزایش شمار و گسترش دامنه فعالت های شرکتهای سهامی عام و بسط فزاینده بازار سرمایه در طول دهه گذشته انجامید؛ و نیاز به اعمال نظارت مالی بر واحدهای تولید، بازرگانی و خدماتی را در جهت حفظ منافع عمومی، حفظ حقوق و منافع صاحبان سرمایه و دیگر اشخاص ذیحق و ذینفع تشدید کرد. رفع این نیاز مستلزم فرآهم سازی اطلاعات مالی قابل اعتماد، مربوط و قابل مقایسه توسط شرکت ها و مؤسسات مختلف و تهیه و ارائه آن مستلزم استفاده از خدمات حسابداران حرفه ای در واحدها و هم چنین استفاه از حسابداران حرفه ای مستقل در بررسی اطلاعات و حسابرسی صورت های مالی است. نقش، وظیفه و مسئولیت حسابداران حرفه ای در قبال جامعه، صاحبان سرمایه و دیگر اشخاص ذیحق و ذینفع ایجاب می کند که آنان اصول عمومی اخلاق حسنه را در همه جنبه ها رعایت و به آئین رفتار حرفه ای مدون و منسجمی پایند باشند تا پذیرش، اعتبار و احترام اجتماعی را که لازمه فعالیت در هر حرفه تخصصی است، بدست آورند.
اخلاق
از واژه اخلاق در فرهنگ نامه های مختلف تعاریف متعددی شده است که برخی از این تعاریف عبارتند از:
علامه علی اکبر دهخدا در لغتنامه خود، اخلاق را جمع «خلق و خوی ها» و علم اخلاق را «دانش بد و نیک خویی ها» تعریف کرده و معتقد است که اخلاق یکی از «سه بخش فلسفه یا حکمت عملیه» است که عبارت است از «تدبیر انسان نفس خود را یا یک تن خاص را». دائره المعارف مصاحب علم اخلاق را «بررسی و تعیین ارزش اعمال انسانی بر حسب اصول اخلاقی» تعریف کرده است، هم چنین تعریفی که در فرهنگ بزرگ سخن دکتر حسن نوری از اخلاق آورده ده به این صورت است که اخلاق را «مجموعه عادت ها و رفتارهای فرهنگی پذیرفته میان مردم یک جامعه» معرفی کرده و در ادامه آن را به «رفتار شایسته و پسندیده» عطف داده است. در دائره المعارف برتانیکا گفته شده است اصطلاح اخلاق در مورد تئوری ها و سیستم های ارزش های اخلاقی نیز کاربرد دارد. در این دائره المعارف، اخلاق به سه شاخه یا رشته تقسیم شده: اخلاق نظری، اخلاق هنجاری و اخلاق کاربردی اخلاق نظری یا فرا اخلاق به موضوعات مرتبط با ماهیت مفاهیم و قضاوت های اخلاقی می پردازد. اخلاق هنجاری یا دستوری ضوابط و معیارهایی برای چگونه زندگی کردن فراهم می آورد و در آن، خوب و بد، درست و نادرست و نظایر آن تعریف و چگونگی انتخاب بین آن ها و راه درست عمل کردن را بر اساس قواعد معین بیان می کند. اخلاق کاربردی در واقع ادامه اخلاق هنجاری است که در آن کاربرد تئوری های اخلاق هنجاری در اخلاقیاتی نظیر حقوق بشر، برابری نژادی و جنسیتی، عدالت و مسائل مشابه مورد بحث واقع می شود.
با توجه به تعاریفی که آورده شده می توان نتیجه گرفت که اخلاق و آئین رفتار حرفه ای در شاخه اخلاق کاربردی جای می گیرد و حاوی یک نظام ارزشی است که بر اساس آن، بد و خوب، و درست و نادرست رفتار صاحبان یک حرفه تعریف و بیان می شود.
ارزش های اصول اخلاق حرفه ای
اصول اخلاق حرفه ای دارای بار و ارزش های والایی است که رعایت آن ها در رعایت هنجارهای اجتماعی بسیار نقش آفرین است و این مستلزم شناخت اولیه و اساسی از اصول مذکور است. اخلاق از نظر جامعه شناسی یعنی رعایت حقوق و انتظارات اجتماعی از روی میل و اختیار، این انتظارات اجتماعی شامل تأمین نیازها و رعایت حقوق مردم می شود.
شکل گیری و تولد اصول اخلاق حرفه ای برگرفته از فرهنگ کل جامعه است. به این معنی زمانی که فردی وارد سازمانی می شود به راحتی متوجه می شود که آن سازمان دارای نوعی رفتار ویژه است که در تک تک افرادش قابل مشاهده است. گر چه این نوع رفتار خاص را فرهنگ سازمانی نامیده اند ولی آن چه مسلم است، این است که همین فرهنگ چارچوب هایی را تعریف می کند که به عنوان اصول اخلاق حرفه ای آن سازمان مطرح است. اول اصول اخلاقی با تمام ویژگی هایش که برگرفته از فرهنگ کلی جامعه (عقاید، مذهب، آداب و روسوم و . . .) است شکل می گیرد و در مرحله دوم در درون سازمان حالت اختصاصی تری به خود گرفته و به عنوان فرهنگ سازمانی متبلور می شود در درون این سازمان نیز افراد شاغل و طبقات مختلف دارای خرده فرهنگ های خاص تری هستند که آن ها را از دیگران متمایز می کند، همه این ها باعث می شود که در میان این گروه ها و سازمان ها نوعی تعصب کاری خاص شکل می گیرد که آن را اصول اخلاق حرفه ای می نامند. در نهایت و با توجه به مطالب گفته شده می توان اظهار کرد که اخلاق حرفه ای متأثر از اخلاق سازمانی است.
عوامل رشد و توسعه اخلاق حرفه ای
اساساً میزان توسعه و رشد اخلاق حرفه ای بستگی به میزان کارکرد موفق اخلاق حرفه و همین طور میزان تغییرپذیری آن دارد. هر قدر مزایای حاصل از رعایت اخلاق حرفه ای فراگیرتر باشد میزان تعهد به اصول آن از درجه بالاتری برخوردار است. هر قدر محدودیت های اعمال شده ناشی از اصول اخلاق حرفه ای منطقی تر و در رشد سازمان مؤثرتر باشد، پایبندی به آن محکم تر خواهد بود. به طور مثال هر چه اثر اصول اخلاق حرفه ای یک سازمان در ایجاد حسن مالکیت در اعضای سازمان موفق تر باشد رضایت اعضاء بیش تر و تحمل مشکلات برایشان آسان تر است و در پایبندی به اصول آن اصرار جمعی به اصرار فردی حاکم می شود. انسجام گروهی عامل اصلی رشد و توسعه این اصول در یک حرفه خاص است. البته خود انسجام گروهی نیز متأثر از عوامل متعددی است. عده ای بر این عقیده اند که رضایت شغلی باعث افزایش تعهد به اصول اخلاق در حرفه می شود. ضمن تأیید نظر این عده باید یادآور شد که همان گونه که در ادبیات مدیریت نیز بیان شده است؛ رضایت شغلی در مقابلش نارضایتی شغلی را نیز دارد. نارضایتی شغلی هم می - تواند باعث شکل گیری نوعی اصول اخلاق حرفه ای گردد. اطلاع رسانی و مطلع ساختن اعضاء از آخرین اخبار مربوطه و تأکید بر شفافیت مالی و هم چنین تعیین نحوه ارتباط با سایر سازمان های دولتی و غیر دولتی و پذیرش تصمیمات گروهی که با نظر اکثریت اتخاذ شده و از همه مهم تر فراهم آوردن شرایط لازم برای رقابت عادلانه و بازارهای جدید در توسعه آئین رفتار حرفه ای می تواند مفید واقع شود.
تحولات جهانی و آینده اخلاق حرفه ای
با کمی توجه و دقت بر محیط پیرامون و سبک زندگی بشر امروز در سطح ملی و جهانی به خوبی در می یابیم زندگی امروز انسان، دستخوش تغییرات بسیار سریع و جدیدی شده است به ویژه آن که ابزارهای ارتباطی گسترده، جهان را به دهکده معروف مک لوهان مبدل ساخته است و اطلاعات گاهی فراتر از سرعت نور از یک نقطه به نقطه ای دورتر از جهان، مخابره و ارسال می شود. این چیزی نیست جز تعبیر رؤیاهای «الوین تافلر» در به تصویر کشیدن موج سوم که مدتهاست بر پیکره جهان جاری شده و به واقعیت پیوسته است. با نگاهی به عصر جدید ارتباطات، اصول اخلاق حرفه ای را در دستان پرقدرت سرمایه داری نوین می - توان مشاهده کرد، نیروهای به مراتب پیچیده تر از امروز و دیروز، در حال شکل دادن ماهیت روانی آینده زندگی بشر هستند، بنیان های اخلاقی و نظام های ارزشی گذشته، سالهاست فرو ریخته و جای خود را به ارزش های نوینی داده است که بسیاری از آن ها هنوز به روشنی شناخت نشده اند. سرنوشت و آینده بشریت در دست تمدنی است که دائماً از طریق مکانیسم های بسیار پیچیده ای، بر رفتار، کردار و پندار انسان ها تأثیر می گذارد، تا سر انجام همه را در شبکه تنومندی تنیده از تار و پود اطلاعات و ارتباطات الکترونیکی سازمان دهد. در چنین فضایی، نظام نوین سرمایه داری با تجدید ساختار خود، تمامی اصول و قوائد حاکم بر بازار کار، اشتغال، تولید و مصرف . . . را در اختیار می گیرد. تا جایی که به گفته «کاستلز» این سرمایه است که بر سرمایه داران حکومت می کند و بر پایه حذف و شمول، تمامی جهان را به انقیاد خود در می آورد. جهان و شبکه، زمان و مکان نمی شناسد. دینامیسم درونی جامعه شبکه ای روابط درونی این شبکه را به شکلی سازمان می دهد که دائم در حال مرزشکنی از چارچوب های موجود می باشد. شکل و فرم این شبکه آن قدر سیال می باشد که دمادم در حال تطور و دگرگونی به سر می برد. حجم عظیمی از سرمایه و اطلاعات با سرعت باور نکردنی از طریق امواج الکترونیکی از یک نقطه به نقطه دیگر جا به جا می شود. در حالی که هزاران نفر در یک گوشه جهان دعوت به کار می شوند در گوشه دیگر ده ها هزار نفر در یک لحظه از کار باز می مانند.
.
اصول بنیادی اخلاق و رفتار حرفه ای
درستکاری: درستکاری از ملزومات کار حسابدار حرفه ای است و باید در روابط حرفه ای و معاملات خود درستکار باشد. واژه های مانند صداقت، صراحت و انصاف، لازمه درستکاری است.
واقع بینی :حسابدار حرفه ای باید در قضاوت حرفه ای و کسب و کار خود را واقعیات را در نظر بگیرد، و اجازه ندهد که پیش داروی، جانب داری، تضاد منافع و یا نفوذ دیگران بر قضاوت حرفه ای و کار او تأثیر بگذارد.
صلاحیت و مراقبت حرفه ای: حسابدار به عنوان یک شخص با صلاحیت، می باید از یک رشته دانش-های عمومی مربوط بر خوردار بوده هم چنین درک عمیقی از فرایند حسابداری و موضوع مورد رسیدگی که اطلاعات از آن استخراج شده نیز داشته باشد. حسابدار حرفه ای باید دانش و مهارت حرفه ای خود را در زمینه تحولات، روش ها و تکنیک های جدید و قوانین و مقررات به سطحی ارتقا دهد که صاحب کار یا کارفرمای وی اطمینان یابد که از خدمات حرفه ای کارآمدی برخوردار می شود.
راز داری: حسابدار حرفه ای باید اطلاعاتی را که در جریان ارائه خدمات حرفه ای به دست می آورد محرمانه تلقی کند و بدون مجوز صریح صاحب کار یا کارفرما چنین اطلاعاتی را افشا نکند، مگر آن که حق یا وظیفه قانونی یا حرفه ای، افشای اطلاعات مزبور را مجاز کرده باشد.
آداب حرفه ای: حسابدار حرفه ای باید در برخوردار با دیگران در حین انجام وظایفش، با ادب و احترام رفتار کند. هم چنین باید قوانین و مقررات را رعایت و از انجام اعمال بپرهیزد که می تواند حرفه را بی اعتبار کند.
اما لازم به ذکر است که وضعیت های گوناگون و عوامل متعدد و مختلفی به صورت بالقوه می تواند موجبات نقض و عدم رعایت اصول بنیادی را در عمل فراهم آورد، که در زیر به آن ها اشاره می شود:
منافع شخصی: خطر نقض اصول درستکاری و واقع بینی در صورت وجود هر گونه منافع مالی مستقیم و یا منافع مالی غیر مستقیم با اهمیت حسابدار حرفه ای است. این خطر ممکن است از منافع مستقیم یا غیر مستقیم نشأت بگیرد.
تجدید نظر: خطر نقض اصل واقع بینی در مواردی که نتایج کار یا قضاوت حسابدار حرفه ای در معرض چالش قرار می گیرد و وی ناگزیر به ارزیابی مجدد و تجدید نظر در آن می شود.
حمایت یا مخالفت: نقض اصل واقع بینی در مواردی که حسابدار حرفه ای در مسئله یا دعوایی به طرفداری یا مخالفت با صاحب کار یا کارفرمایش موضع گیری می کند.
قرابت: خطر نقض اصول بنیادی در مواقعی که حسابدار حرفه ای به دلیل رابطه نزدیک، آگاهی از مسائل و یا دانستن ویژگی های صاحب کار یا کارفرمایش به وی اعتماد کامل پیدا می کند.
تهدید: خطر اصول بنیادی حسابدار حرفه ای به دلیل تهدید یا ترس از صاحب کار، کارفرما، شخص یا مرجعی مقتدر و یا فشارهایی دیگر.
اما قوانین و مقررات هر کشور هم چنین مراجع حرفه ای تدابیری را جهت جلوگیری از نقض اصول بنیادی توسط حسابداران حرفه ای اتخاذ می کند که به شرح زیر می باشد:
وجود شرایط لازم برای ورود به حرفه، شامل تحصیلات، کارآموزی و تجربه؛
آموزش و بازآموزی مستمر؛
قوانین و مقررات پیشرفته برای مدیریت واحدهای تجاری؛
استانداردهای حرفه ای؛
مقررات انتظامی (انضباطی) مصوب مراجع قانونی یا جوامع حرفه ای؛
اهم عوامل ایمنی مقرر توسط حرفه، قوانین و مقررات
تحصیلات، کارآموزی و تجربه لازم برای ورود به حرفه؛ الزامات مربوط به بازآموزی مستمر؛
استانداردهای حرفه ای وضع شده و اجرای تدابیر انتظامی و انضباطی؛
کنترل کیفیت کارهای انجام شده توسط مؤسسه ای دیگر؛
و قوانین و مقررات مصوب در مورد استقلال مؤسسات حسابرسی و حسابداران مستقل یا رسمی.
اهم عوامل ایمنی لازم در واحد تحت بررسی
انتخاب حسابرس توسط مدیریت واحد یا شرکت تحت حسابرسی به تصویب مرجع دیگری در شرکت برسد؛
کارکنان شرکت یا واحد تحت حسابرسی که تصمیمات مدیریتی را اتخاذ می کنند صالح و لایق باشند؛
خط مشی ها و روش های واحد یا شرکت تحت حسابرسی بر گزارشگری مالی منصفانه تأکید داشته باشد؛
در شرکت یا واحد تحت حسابرسی روش مدوّنی برای ارجاع خدمات حرفه ای، به غیر از حسابرسی، وجود داشته باشد؛
ساختار راهبری شرکت از جمله کمیته حسابرسی، امکان نظارت کافی را بر کارکرد و ارتباطات شرکت یا مؤسسه تحت حسابرسی فراهم کرده باشد.
اهم عوامل ایمنی در مؤسسه حسابرسی
مدیریت مؤسسه حسابرسی بر اهمیت استقلال حسابرسان تأکید داشته باشد و از اعضای گروه حسابرسی بخواهد که منافع عمومی را در نظر بگیرند؛
تدابیری در مورد آموزش و آگاه کردن حسابرسان در زمینه مسائل مرتبط با واقع بینی اتخاذ شده باشد؛
خط مشی و روش هایی در مورد کنترل کیفیت حسابرسی های انجام شده مستقر باشد؛
کارهای غیر حسابرسی یک صاحب کار، توسط شریک و گروه کار جداگانه ای انجام شود؛
خط مشی و روش هایی برای جلوگیری از اثرگذاری مسئولان کارهای غیر حسابرسی یک صاحب کار بر گروهی که کار حسابرسی را انجام می دهند مستقر شده باشد؛
حسابدار مستقل (یا رسمی) دیگری از شرکا یا مدیران ارشد مؤسسه حسابرسی، کارهای انجام شده توسط گروه انجام دهنده حسابرسی را بررسی، تأیید و گزارش را امضا کند؛
شرکا و مدیران ارشد مؤسسه حسابرسی در حسابرسی های مختلف جابجا شوند؛
از مؤسسه حسابرسی دیگری خواسته شود بخشی از رسیدگی های انجام شده را به صورت نمونه ای مجدداً رسیدگی کند؛ هر یک از اعضای گروه حسابرسی که منافع مالی یا روابطی با صاحب کار دارد که ممکن است به نقض استقلال وی تعبیر شود از گروه حسابرسی مرتبط بر کنار شود.
نتیجه گیری
در حرفه حسابداری عمومی، جامعه و اعضای آن به کسب اعتماد و اعتباری استراتژیک نیازمندند که با توجه به نوع خدمات ارائه شده از سوی ایشان «خدمات اعتباربخشی» در دراز مدت قابل تأمین است. کسب این حسن اشتهار و خوش نامی برای هر حرفه و اعضای آن و حفظ و ارتقای آن به سادگی شدنی نیست و عزمی راسخ می طلبد. به طور خلاصه اساس به کارگیری حسابداران رسمی، اشتهار آنان به خوشنامی حرفه-ای است و این سرمایه ای است که ضامن بقای حسابداران رسمی و جامعه حرفه ای آنان می باشد. در این چارچوب اصولی بنیادی پیش بینی شده که عبارت است از رعایت درستکاری، بی طرفی، صلاحیت و مراقبت حرفه ای، رازداری، رفتار حرفه ای و اصول و ضوابط حرفه ای. افزون بر این استقلال حسابداران عمومی، مفهومی کلیدی است که دو جنبه واقعی و حتی ظاهری آن مطرح است.
منابع و مآخذ
علی مدد، مصطفی، درآمدی بر اخلاق و آئین رفتار حرفه ای، فصلنامه حسابرس، شماره 27، تابستان 1383
آئین رفتار حرفه ای جامعه حسابداران رسمی ایران، مصوب 10/10/1382 شورای عالی
[/right]
