حسابرسی در عصر تجارت الکترونیک
کاربرد فناوری در علوم مالی
با گسترش روزافزون استفاده از فناوری اطلاعات در علوم مختلف، علوم مالی نیز ناچار به پذیرش این موضوع هستند. در این میان می¬توان به 4 مورد از کاربردهای فناوری اطلاعات در علوم مالی اشاره کرد که ممکن است به نوعی به عنوان چالشهای جدید رشته حسابرسی مطرح باشد.
1. گزارشگریِ برخط فعالیت: وظیفه اصلی حسابرسی، اظهار نظر درباره مطلوب (منصفانه) بودن صورتهای مالی است. این موضوع از طریق توجه به اصول پذیرفته شده حسابداری به¬عنوان معیار و استفاده از استانداردهای حسابرسی برای انجام صحیح و کامل حسابرسی، به دست می¬آید. به دلیل زمانبر و هزینه بر بودن، صورتهای مالی سنتی را فقط چند بار در سال می¬توان تهیه، حسابرسی و منتشر کرد. با پیدایش فناوری اطلاعات، هم اکنون بسیاری از رویدادها بدون مستندات کاغذی و به صورت الکترونیکی ثبت می¬شوند و تمام فرایندهای خرید، فروش، تولید و ... بدون هیچگونه مستندات کاغذی و تنها در عرض چند ثانیه ثبت و بایگانی می¬شوند. با توجه به درنظر گرفتن این موضوع و اینکه حسابرسی سنتی بر مبنای رسیدگی به شواهد کاغذی صورت می¬گیرد، تغییر در فرایندهای حسابرسی برای انطباق با حسابداری الکترونیک، ضروری است.
2. مبادله الکترونیک دادهها: فرایند مبادله الکترونیک داده¬ها تاثیر شگرفی بر مبادلات، اطلاعات و ... دارد. هدف از مبادله الکترونیک داده¬ها فراهم آوردن امکانات انجام تجارت بدون مستندات کاغذی برای صرفه¬جویی در هزینه و زمان شرکتها بود. ولی با کشف دیگر کاربردهای این فناوری، کارامدتر شدن زنجیره تامین مواد و عرضه محصول، کاهش ریسکهای مربوط به نقدینگی و استفاده از اطلاعات به وسیله سرمایه¬گذاران نیز پدید آمد.
با توجه به دسترسی تامین کنندگان مالی به پایگاههای اطلاعاتی شرکت، علاقه به صورتهای مالی سالانه تاریخی و اظهارنظرهای حسابرس در مورد آن کاهش یافته است و در عوض سرمایه¬گذاران به دنبال اطمینان از معتبر بودن اطلاعات موجود در پایگاههای اطلاعاتی شرکت هستند که با توجه به مهم بودن نیازهای استفاده کنندگان، این مورد نیز مستلزم تغییراتی در فرایند حسابرسی کنونی است.
3. هوش مصنوعی: سیستمهای خبره گروهی ازنرم افزارها هستند که به منظور استفاده در حسابداری به کار می روند. این سیستمها برنامه¬هایی کاربردی اند که در حل مسائلی که طبیعتاً مستلزم مهارتها و تخصص افراد است، از حقایق، دانش و روشهای مناسب با استفاده از پایگاه دانش خود، بهره می برند.
باید یاداوری کرد که از این سیستمها می توان در حسابرسی نیز استفاده کرد که نمونه آن برنامه پردازش تهیه شده به وسیله موسسه های حسابرسی است که ریسک حسابرسی صاحبکار را بر مبنای پیچیدگی محیط پردازشگری رایانه¬ای صاحبکار، طبقه بندی می کند.
4. زبان جامع گزارشگری واحد تجاری: این زبان به زودی نحوه تهیه، گزارشگری واستفاده از اطلاعات شرکت را به طور کامل تغییر خواهد داد کمیسیون بورس و اوراق بهادار امریکانیز استفاده از این زبان را برای گزارشهای اطلاعات اصلی ها مجاز شمرده است. حسابرسی سنتی با روشهای کنونی با این زبان سازگار نیست. با این حال، حسابرسان نیز می¬توانند از این زبان برای کاهش هزینه های حسابرسی استفاده کنند.
بنابر بیانیه استاندارد حسابرسی شماره 94 هیئت استانداردهای حسابرسی امریکا فناوری اطلاعات، 5 جزء از فرایند کنترلهای داخلی را تحت تاثیر قرار داده است. این 5 جزء شامل: محیط کنترل، ارزیابی احتمال ریسک، فعالیتهای کنترل، اطلاعات، ارتباطات و نظارت است(یعقوب نژاد و طاهری،1381). از این رو در این استاندارد، توجه حسابرس به 5 موضوع زیر جلب شده است:
1. آثار فناوری اطلاعات بر سیستم کنترلهای داخلی،
2. کسب شناخت و ارزیابی حسابرس از سیستم فناوری اطلاعات،
3. انواع کنترلهای سیستم فناوری اطلاعات که از نظر حسابرس با اهمیت اند،
4. استفاده از خدمات کارشناسان 5. درک حسابرس از فرایند سیستم.
فرصتها و تهدیدهای تجارت الکترونیک برای حسابرسان
فدراسیون بین¬المللی حسابداران در سال 2002 اعلام کرده است که واژه تجارت الکترونیک باید جایگزین واژه دادوستد الکترونیک شود. منظور از تجارت الکترونیک فراهم سازی و توزیع کالاها و خدمات در اینترنت با استفاده از فناوری دیجیتال است، اما دادوستد الکترونیک شامل تمام فعالیتهایی است که توسط شرکت از طریق اینترنت صورت می¬پذیرد
پیشرفت سریع در تجارت الکترونیک روشهای سنتی تجارت را به ¬شدت تحت تاثیر قرار داده است؛ بنابراین حسابداران حرفه¬ای باید از اثرات این پیشرفتها بر عملیات و حرفه خود آگاهی داشته باشند و مهارتهای لازم رابرای استفاده از فناوری اطلاعات به دست آورند تا بتوانند به موضوعهای جدید مانند مسائل اینترنتی مربوط به مالیات، تقلب الکترونیک و حسابرسی مبادلات الکترونیکی بپردازند.
از جمله اثرات تجارت الکترونیک می¬توان به: تغییرات در ساختار سازمانی، نوع مشارکت و توافقهای تجاری، ساز و کارها و الگوهای ارائه کالاها و خدمات، قوانین و مقررات جاری در شرکتها، نقش و مسئولیتهای کارکنان، سطوح مدیریت، ویژگیهای کارکنان، انجام تجارت، سیستمهای حسابداری، فرایندهای شرکت و شواهد موجود در پشتیبانی معاملات اشاره کرد. این تغییرات تاثیر زیادی برحرفه حسابداری و حسابرسی دارد و فرصتها و ریسکهایی را فراروی حسابداران و حسابرسان قرار داده است.
ریسکهای قانونی دادوستد الکترونیک
یکی از مسئولیتهای مدیریت، اطمیناندهی از اجرای قوانین و مقررات در عملیات شرکت است. با توجه به تفاوت قوانین و مقررات در کشورهای مختلف و ناممکن بودن تجمیع آنها، استفاده از دادوستد الکترونیک می-تواند ریسکها و هزینه¬های زیادی را متوجه شرکت سازد. برخی از این تفاوتها ممکن است شامل: تفاوت در قوانین و مقررات مربوط به داراییهای معنوی مانند حق امتیاز، حق انتشار و علائم تجاری (برند)، عقد قرارداد با ارائه دهندگان خدمات اینترنتی و مالکیت نرم افزارهای خریداری شده باشد.
مدیریت موظف به تطبیق فعالیتهای برنامه ریزی شده با قوانین مربوط به آن منطقه است. روشن است که ثبت قانونی موسسه، مبنای عملیات، منبع کالاها و خدمات و مشتریان در کشورهای مختلف، متفاوت است در برخی از موارد تعیین اینکه قوانین کدامیک از کشورها در رابطه با فعالیتهای بین المللی اعمال شود، بسیار مشکل است و عدم رعایت قوانین هر یک از کشورها ممکن است سبب تعلق جرایم و هزینه¬های زیادی به شرکت گردد.
افزون بر این در بسیاری از کشورها، قانون مدونی در رابطه با تجارت الکترونیک وجود ندارد. همچنین ممکن است که برخی از محاسبه¬های مربوط به مالیاتها و بیمه به ¬طور صحیح و مناسب نباشد.
حسابرسان باید ریسکهای ممکن را که منجر به اظهارات نادرست در صورتهای مالی می¬شود، شناسایی و ارزیابی کنند. بولتن شماره سوم «دانش تجربی، شناسائی و ارزیابی ریسک و مهارتها و دانش خاص»
در سال 2001، به بیان این موضوع می¬پردازد. در پیوست این بولتن، به موارد زیر به¬عنوان موضوعهای درخور توجه در محیط تجارت الکترونیک اشاره شده است:
سیستم حسابداری و سیستم کنترلهای داخلی،
حجم، سرعت و ماهیت مبادلات پردازش شده،
نیازهای مالیاتی، قانونی و حقوقی که موسسه باید آنها را رفع کند،
رویه¬های حسابداری که موسسه آنها را به کار گرفته است، و
توجه به اینکه آیا موسسه، سازمانی دایر است؟
هدفهای حسابرسی تجارت الکترونیک: حسابرس سیستمهای اطلاعاتی باید وسعت عمل و هدف بررسی تجارت الکترونیک را صریحاً مشخص کند و با صاحبکار در میان بگذارد. استفاده از سایر کارشناسان نیز باید بسته به نیاز، به اطلاع صاحبکار برسد.
طبق بیانیه مزبور، حسابرسی تجارت الکترونیک برخط، هدفهای اولیه زیر را در بردارد:
1. تایید دریافت، تولید و فاکتورکردن صحیح تمام سفارشهای برخط درثبتهای حسابداری،
2. ارزیابی کنترل دسترسی به قلمروهای اختصاصی افراد.
افزون بر این دو مورد، هدفهای ثانویه زیر نیز به عنوان هدفهای اصلی تجارت الکترونیک آورده شده است:
1. تحلیل روند سفارشهای برخط، 2. شناسایی مشتریان از دست رفته،
3. اثبات مقادیر منظور شده برای تبلیغات دیگران بر روی پایگاه اطلاع رسانی شرکت،
4. تحلیل ترافیک میزبان شبکه اینترنت در اثبات دعاوی مدیریت در رابطه با قابلیت دسترسی،
5. ثبات و موفقیت پایگاه اطلاع رسانی 6 . ارزیابی کارایی نسخ پشتیبان شرکت.
دستیابی به این هدفها برای شرکت ارزش افزوده ایجاد می کند و برای رسیدن به هدفها، حسابرسان باید ماهیت اطلاعات الکترونیک و نحوه دسترسی به داده های مربوط به آن را دریابند.
حسابرسی مستمر؛ راهکاری برای حسابرسی تجارت الکترونیک
به منظور اطلاع رسانی بهنگام و مفید برای استفاده کنندگان، حسابرسان باید امنیت، صحت و اعتبار اطلاعات مالی را به موقع تضمین کنند. اما حرفه حسابرسی در تامین نیازهای اطلاعاتی کاربران آنی اطلاعات مالی، کند شده است و از این روست که مفهومجدیدی در حسابرسی با عنوان حسابرسی مستمر ایجاد شده است..
برخی از کاربردهای حسابرسی مستمر در تجارت الکترونیک به شرح زیر است
1. اطمینانبخشی مستمر درباره معتبر، کامل و مردودپذیر نبودن مبادلات تجارت الکترونیک،
2. اطمینانبخشی مستمر درباره کنترلهای موجود در سیستمهای تجارت الکترونیک،
3. اطمینانبخشی مستمر درباره اجرای مفاد قراردادهای بدهی،
4. اطمینانبخشی مستمر درباره امنیت پایگاههای اطلاع رسانی دربرگیرنده گزارشهای حاوی اطلاعات بااهمیت برای تصمیمگیری،
5. اطمینانبخشی مستمر درباره اثربخشی کنترلهای موجود در پایگاههای اطلاعاتی که برای تجارت الکترونیک و سایر هدفها در دسترس عموم قرار دارند. بر طبق رهنمود شبکه اینترنت که از سوی انجمن حسابداران رسمی امریکا منتشر شده است، حسابرسان در صورتی میتوانند حسابرسی سنتی را انجام دهند که بیشتر اطلاعات تنها به شکل الکترونیک در دسترس باشد. در حسابرسی مستمر، اتکاپذیری سیستم باید بیشتر باشد، زیرا حسابرس زمان کمی برای رویارویی با نابسامانیها و اشتباهها دارد
مقایسه حسابرسی مستمر با حسابرسی سنتی
حسابرسی مستمر و حسابرسی سنتی هر دو جزو خدمات اطمینانبخشی محسوب می¬شوند. یعنی هر دو به دنبال افزایش کیفیت اطلاعات یا محتوای اطلاعاتی در جهت بهبود تصمیمات هستند. همانندی دیگر این دو حسابرسی، اقلام تحت پوشش است بدین صورت که هر دو، صورتهای مالی اساسی شامل: ترازنامه، صورت سود وزیان، صورت حقوق صاحبان سهام و صورت جریانهای نقدی را تائید می کنند و دیگر تشابه آنها در استفاده از اصول پذیرفته شده حسابداری به عنوان معیار صحت است.
وجوه تفاوت و همانندیهای حسابرسی مستمر و سنتی و همچنین ویژگیهای حسابرسی مستمر در جدول 1 خلاصه شده است.
حسابرسی سنتی، بیشتر در سیستمهای اطلاعاتی کاغذی انجام می شود، اما حسابرسی سنتی را تنها زمانی می توان انجام داد که بیشتر اطلاعات به شکل الکترونیک موجود باشد. دیگر این که حسابرسی سنتی را معمولاً یکبار در سال، انجام می دهند که مستلزم صرف زمان و برنامه ریزی و همکاری زیاد شرکت است اما حسابرسی مستمر در فواصل زمانی کوتاه و یا حتی فوری انجام پذیر است.
ویژگیهای حسابرسی مستمر
مهمترین مزیت حسابرسی مستمر، ارائه گزارشهای بهنگام درباره اطمینان از صحت صورتهای مالی برای استفاده کنندگان است. از دیگر مزایای آن می توان به کاهش هزینه های حسابرسی در طول زمان، رضایت استفاده کنندگان و کمک به تصمیم گیری و... اشاره کرد.
باید توجه داشت که حسابرسی مستمر محدودیتهایی نیز دارد که از جمله آنها نبود استانداردها و دستورعملهای مدون و کامل برای انجام حسابرسی است.
نتیجه¬گیری
موج جدید فناوری اطلاعات، روزبه روز از ارزش ذاتی صورتهای مالی سالانه می کاهد. این موضوع باعث کاهش درامد موسسه های حسابرسی از محل خدمات اعتباربخشی شده است. حرفه حسابرسی یا باید این کاهش درامد را به عنوان یک واقعیت اساسی بپذیرد یا در خدمتی که به جامعه ارائه می دهد اصلاحات اساسی به عمل آورد.
به منظور حرکت به سوی تطبیق با تغییرات در فناوری، دو تغییر بنیادی در فرایند حسابرسی رخ داده است. اولین تغییر، گرایش به ارزیابی فرایندها و عملیات شرکت و تغییر دوم حرکت به سمت تاکید بیشتر بر سیستم کنترلهای داخلی مرتبط با اتکاپذیری سیستم های اطلاعاتی است.
