تعریف صکوک
كلمه صك كه جمع آن صكوك ميباشد يك واژه فارسي از چك است و چون در حرف عربي ( چ) وجود ندارد حرف(ص) جايگزين آن شده است و به معناي گواهي مالي، تأييد و يا مهر و موم شده ميباشد. دایره المعارف «قاموس عام لکل فن و مطلب» در مورد واژه صکوک چنین بیان میکند: «صک به معنای سند و سفتچه(سفته) است و معرب واژه چک در فارسی است. اعراب این واژه (صکوک) را توسعه دادند و آن را بر کلیه انواع حوالجات و تعهدات بکار بردند. آنها این واژه را بر کتاب به صورت عام و بر سند اقرار به مال بهصورت خاص اطلاق کردند. در عرف عرب این واژه، حواله، انواع سفته، سند و هرآنچه که تعهد یا اقراری از آن ایفاد شود را شامل میشود. واژههای صک الوکاله به معنای وکالت نامه و صک الکفاله به معنای کفالتنامه نیز در زبان عربی رواج یافته است.» صكوك به طور معمول به عنوان (اوراق قرضه اسلامي) يا همان ابزارهاي مالي اسلاميتعريف ميشود. صكوك اوراق بهاداري است كه براساس يكي از معاملات مشروع طراحي شده است و نوعي ابزار مالي با پشتوانه ترازنامه و داراييهاي فيزيكي است كه در دهههاي اخير مورد توجه قرار گرفته است.صكوك در هر عقدي تعريف خاصي دارد.
صكوك يك نوع دارايي مطمئن و ايمن به حساب ميآيد و در زمره اوراق بهادار تضميني و قابل معامله طبقه بندي ميشود؛صكوك ابزاري است كه براي تأمين نيازهاي مالي شركتها و موسسات از طريق جذب سرمايههاي سرگردان افراد در بازار، بهكار گرفته ميشود .
ابزار مالي صكوك منابع مالي متنوعي را براي توسعه بازار و مديريت نقدينگي بنگاههاي اقتصادي اسلاميفراهم ميكند و جبران كسري بودجه دولت، اعمال سياستهاي مالي و پولي و افزايش نقدينگي از مهمترين تأثيرات اين ابزار مالي در بازار خواهد بود.
اوراق بهادار اسلامی یا صکوک گواهی هایی با ارزش اسلامی یکسان هستند که بعد از عملیات پذیره نویسی، نشان می دهند که خریدار مبلغ اسمی آن را به ناشر پرداخت است و دارنده ی آن، مالک یک یا مجموعه ای از دارایی ها و منافع حاصل از آن ها است
تاریخچه صکوک
ایده اولیه انتشار اوراق قرضه اسلامی به دهه 1980 بر می گردد. در آن زمان تلاشها ی زبادی توسط بانک های اسلامی جهت غلبه بر مساله نقدینگی صورت گرفت. در جولای 1983بانک مرکزی مالزی به عنوان پیشگام در این زمینه، از اوراق بهادار دولتی یا اسناد خزانه که بهره پرداخت میکردند استفاده نکرد و به جای آن از اوراق بدون بهره به نام گواهی سرمایهگذاری دولتی استفاده نمود. این اوراق نرخ بهره از پیش تعیین شده نداشتند، بلکه نرخ بازدهی آنها توسط دولت و به تشخیص آن اعلام میشد. نرخ سود از رابطة ثابتی تبعیت نمی کرد و بر ملاحظات کیفی طرح تاکید بیشتر می شد. برای تعیین نرخ بازدهی، معیارهای مختلفی مانند شرایط کلان اقتصادی، نرخ تورم و نرخ بازدهی سایر اوراق بهادار مشابه مورد توجه قرار داشت؛ بدین ترتیب شبه ربوی بودن سود به ظاهر بر طرف می شد و افراد مسلمان اقدام به خرید این اوراق می نمودند.
در دهه 1990 همزمان با گسترش ساختارهای مختلف معاملات مالی توسط بانکهای اسلامی ایده استفاده از ابزراهای مالی اسلامی نیز تشدید شد. بدنبال آن متخصصان مالی در کنار علمای دینی اقدام به مطالعه راهکارهای مناسب نمودند. ایدة انتشار صکوک اجاره برای نخستین بار توسط منذر کهف در مقالة معروف وی با عنوان استفاده از اوراق اجاره دارایی برای پوشش شکاف بودجه در سال 1997 مطرح شد و پس از بررسی جزییات عملیات انتشار آن آغاز شد. اولين ناشر اوراق صكوك Guthrie Berhad در مالزي بوده كه بزرگترين شركت هلدينگ در حوزه مديريت نخلستانها در دنيا است. پس از استقبال سرمايهگذاران در سراسر جهان از اوراق صكوك، سازمان بورس و اوراق بهادار ايران نيز مطالعاتي را به منظور استفاده از اين ابزار مالي آغاز كرد و در نهايت در اواخر سال 1386 مصوبه ابزار مالي اوراق «صكوك اجاره» و ضوابط آن توسط شوراي عالي بورس به تصويب رسيد. بر اساس اين مصوبه تعاريف، اركان و ضوابط انتشار اوراق صكوك اجاره مشخص شده است.
سیستم انتشار اوراق صکوک
شركتي كه در نظر دارد اوراق بهادار صكوك منتشر كند. ابتدا يك شخصيت حقوقي ايجاد ميكند و بخشي از داراييهاي خود را در آن شخصيت حقوقي قرار ميدهد. به اين ترتيب يك بانك سرمايهگذاري با انعقاد قراردادي اقدام به انتشار اوراق صكوك در بازار ميكند و پول فروش آن را در اختيار شخصيت حقوقي قرار ميدهد. اين شخصيت حقوقي با افتتاح حسابي در يك بانك نقش حسابدار و خزانهدار را به آن بانك محول ميكند كه وظيفه دارد سود سرمايهگذاري خريد اوراق صكوك را به حساب خريداران اوراق واريز كند. چنانچه انتشار اوراق صكوك بينالمللي باشد دارا بودن رتبه اعتبار الزامي است كه اين رتبهبندي توسط شركتهايي مانند Moody,s، S&P و Fitch انجام ميشود. شخصيت حقوقي ايجاد شده كه داراي عمري حداكثر 7 ساله است حتما بايد در منطقه آزاد مالياتش ثبت شود تا در تبادل اوراق هزينه گزافي براي ماليات پرداخت نكند و سود بيشتري نصيب خريداران اوراق شود. شركت حقوقي پس از سررسيد اوراق صكوك منحل ميشود و شركت مادر يا همان هلدرها اعلام ميكنند افراد به جاي اينكه اصل پول خود را بگيرند ميتوانند داراي سهام شوند. براي آنكه هلدرها در شخصيت حقوقي تاسيس شده به منظور انتشار اوراق صكوك حرفي براي گفتن داشته باشند، يك سهامدار طلايي محسوب ميشوند. نکته قابل توجه این است که عامل پرداخت سود خریداران اوراق را می پردازد. به ساده ترین بیان روش کار بدین صورت است که ابتدا بانی توسط واسط ایجاد یا انتخاب می شود. در ادامه واسط امین را مشخص نموده و دارایی ارزش گذاری می شود.در مرحله بعد موسسه رتبه بندی اعتباری اوراق صکوکی که قرار است رتبه بند ی شود را رتبه بندی اعتباری می کند. واسط شرکت تامین سرمایه را مشخص می کند. سپس واسط امیدنامه اوراق را تهیه نموده و از طریق شرکت تامین سرمایه اقدام به پذیره نویسی صکوک می نماید. شرکت تامین کننده سرمایه با توجه به نوع دارایی اقدام به انتشار صکوک می کند.در شکل زیر فرایند انتشار صکوک نشان داده شده است:
آنچه از شکل فوق پیداست انتشار اوراق صکوک نیازمند پنج عنصر زیر است :
• بانی : منظور هر شخصیت حقوقی است که به منظور تامین مالی، اقدام به فروش داراییهای خود به واسط نموده و مجددا به منظور انتفاع از دارایی¬ها اقدام به اجاره آنها از واسط می¬نماید.
• واسط : واسط معمولا یک شرکت سهامی خاص یا با مسئولیت محدود است که به منظور خاص ( انتشار اوراق ) تاسیس می شود. واسط ممکن است از نظر زمانی به صورت محدود یا نامحدود باشد. این شرکت معمولا توسط بانی و به منظور کاهش هزینه های تامین مالی تاسیس می شود. البته در کشورهای پیشرفته که میزان اوراق منتشره زیاد است معمولا چنین شرکت هایی صرفا به عنوان واسط تاسیس می شوند. وظیفه اصلی واسط انتشار اوراق صکوک می باشد. از نظر حقوقی واسط به عنوان حق العمل کار یا وکیل می تواند اقدام به فعالیت نماید.
• سرمایه گذاران : منظور صاحبان اوراق می¬باشد.
• امین : منظور نهادی است که حافظ منافع سرمایه¬گذاران است و وظیفه بررسی وثائق و ضمانتهای لازم جهت انتشار اوراق را بر عهده داشته و بر کل فرآیند صکوک اجاره نظارت کامل دارد.
منبع: پهلوان، حميد و روحالله رضوي، اوراق صكوك: تعريف، انواع و ساختار. گزارش پژوهشي مديريت پژوهش، توسعه و مطالعات اسلامي وابسته به بورس اوراق بهادار تهران. 1386.
