مشارکت خاص نوعی توافق قراردادی است که بر اساس آن بین دو یا چند شخص حقیقی یا حقوقی(طرفین مشترک)برای انجام یک فعالیت اقتصادی خاص تحت کنترل مشترک تشکیل می گردد.تقسیم سود و زیان بر اساس توافق بین طرفین مشارکت می باشد.محتوی کلی قرارداد مشارکت خاص صرف نظر از شکل مکتوب (سرمایه گذاری تحت کنترل مشترک)شامل موارد زیر است:
1-قراردادی مکتوب (اعم از ثبت شده یا نشده به صورت ،صورت جلسه مذاکرات با توافق در اساسنامه و نیز ممکن است به صورت آیین نامه های مشارکت خاص بین دو یا چند شخص حقیقی یا حقوقی باشد،
2-ایجاد قرارداد برای اجرای فعالیت اقتصادی خاص،
3-نوع فعالیت،مدت و الزامات گزارشگری مشارکت خاص،
4-انتخاب اعضای هیات مدیره یا سایر ارکان اداره کننده مشابه مشارکت خاص و حق رای شرکای خاص،
5-آورده های شرکای خاص،و
6-سهم شرکای خاص از محصول ،درآمدها ،هزینه ها یا نتایج مشارکت خاص
مشارکت خاص شباهت های زیادی به شرکت های تضامنی دارند و برای انجام یک معامله و یا یک سری معاملات مشخص تشکیل می شود و بعد از اتمام آن فعالیت مشارکت خاص خاتمه می یابد.کلیه ی حقوق و مسئولیت های شرکای خاص مشابه شرکای شرکت های تضامنی می باشد.قراردادهای انحصاری نفتی مانند پارس جنوبی ،ساخت متروی تهران و غیره نمونه هایی از مشارکت خاص هستند.
طبق توافق در مشارکت خاص ممکن است یکی از شرکای خاص به عنوان مدیر(مجری)مشارکت خاص تعین شود،مدیر مشارکت خاص وظیفه کنترل بر سیاست های مالی و عملیاتی مشارکت ندارد و صرفا اجرای عملیات مربوط به مشارکت را به عهده می گیرد.چنانچه مدیر مشارکت توان هدایت سیاست های مالی و عملیاتی فعالیت اقتصادی را داشته باشد،در این صورت چنین فعالیتی مشارکت خاص تلقی نمی شود(بند 8 استاندارد شماره 23).کنترل مشترک رایطه ای برای دست یابی به منافع است.هر یک از شرکای خاص برای دست یابی به منافع خود،کنترل مشترک را نسبت به منافع اعمال می کنند. هر شریک خاص که در کنترل سهم دارد باید نقش فعالی در سیاست های مالی و عملیاتی مشارکت خاص ،دست کم در سطح راهبرد های کلی ایفا کند.
مشارکت خاص می تواند در قالب تشکیل بنگاه های بزرگ،شرکت های تضامنی و در بسیاری موارد عدم تشکیل واحد تجاری مشخصی باشد.در شکل اول(بنگاه تجاری)یک شرکت از طریق گروه اندکی از شرکای خاص تشکیل می شود تا منافع مشترکی ایجا شود. در شکل دوم (تضامنی)هر شریک دارای مسئولیت نا محدود است.گاهی اوقات نیز دو یا چند شریک دارای مسئولیت نا محدود و مابقی دارای مسئولیت محدود هستند.
مشارکت های خاص ساختار بسیار متفاوتی دارند.انواع فراگیر آن به قرار زیر می باشد:
1-عملیات تحت کنترل مشترک
2-دارایی تحت کنترل مشترک
3-واحد تجاری تحت کنترل مشترک
منظور از عملیات تحت کنترل مشترک استفاده از دارایی ها و منابع شرکا به جای تاسیس یک واحد تجاری جداگانه است.به بیان دیگر چند شریک با استفاده از امکانات خود تلاش می کنند تا مشارکتی را به صورت مشترک و توافقی کنترل نمایند.منظور از داریی های تحت کنترل مشترک این است که شرکا به صورت مشترک داریی ها را کنترل می کنند که با هدف استفاده از آن توسط شرکا در نظر گرفته می شود. از این رو نیازی به تاسیس یک واحد تجاری جداگانه نیست.منظور از واحدهای تحت کنترل مشترک این است که واحد تجاری جداگانه ای ایجاد شود و هر یک از شرکا درآن سهم داشته باشند.در این واحدها (که همانند شرکت های تضامنی به صورت جداگانه نسبت به شرکا تشکیل می شود) سازماندهی مناسب،سیتم کنترل داخلی ،مالیات بر درآمد،قوانین و مقررات و ثبت های حسابداری به صورت مشخص وجود دارد و در بخش حقوق صاحبان سرمایه این واحدها،حساب های جداگانه ای برای هر یک از شرکا در نظر گرفته می شود.نحوه حسابداری این مشارکت ها شباهت زیادی به نحوه حسابداری شرکت های تضامنی دارد.
منابع: خواجوی شکرالله-حسابداری پیشرفته-جلد اول-چاپ دوم-انتشارات ترمه
همتی حسن-حسابداری شرکت ها-جلد اول-چاپ هشتم-انتشارات ترمه
